Kişiliğin ne kadarı doğuştan gelir ne kadarı sonradan şekillenir? Genetik araştırmalar ve ikiz çalışmaları bu soruya uzun süredir net bir cevap arıyor. Son bulgular kişiliğin tek bir genle ya da tek bir yaşam olayıyla açıklanamayacak kadar karmaşık olduğunu; genler, çevre ve yaşam deneyimlerinin çok sayıda küçük etkisinin bir araya gelerek kim olduğumuzu oluşturduğunu gösteriyor.
"Savaşçı geni" ve genlerin davranışa etkisi
BBC'de yer alan habere göre 2009'da İtalya'da bir cinayet davasında sanık avukatı müvekkilinin "savaşçı geni" taşıdığını öne sürerek ceza indirimi aldı. Bu gen (MAOA), 1990'lardan itibaren şiddet eğilimiyle ilişkilendirilmeye çalışılmıştı. Ancak sonraki yıllarda bilim tek bir genin davranışı belirleyemeyeceğini net biçimde ortaya koydu. Bugün genlerin etkisinin çok daha karmaşık ve dağınık olduğu kabul ediliyor.
Kişilik ne kadar kalıtsal?
İkiz araştırmaları kişiliğin genetik bir temeli olduğunu gösteriyor. Tek yumurta ikizleri, çift yumurta ikizlerine göre daha benzer kişilik özellikleri gösteriyor. Yapılan büyük meta-analizlere göre kişilik farklılıklarının yaklaşık %40–50'si genetik faktörlerden kaynaklanıyor. Ancak bu insanların tamamen genlerle şekillendiği anlamına gelmiyor bireyler arasında önemli farklar yine de korunuyor.
"Jim ikizleri" ve çevreye rağmen benzerlikler
Doğumda ayrılan ikizlerin yeniden bir araya geldiğinde şaşırtıcı derecede benzer yaşam seçimleri yapabildiği örnekler dikkat çekti. Aynı isimleri vermeleri, benzer evlilik tercihleri gibi durumlar "genetik kader" tartışmasını güçlendirdi. Ancak bu çalışmaların metodolojik sınırları olduğu ve rastlantısal benzerliklerin abartılabileceği de eleştiriliyor.
Kayıp kalıtım ve çevrenin sınırlı etkisi
Genom çalışmaları kişiliğin binlerce küçük genetik varyasyonun toplam etkisiyle oluştuğunu gösterdi. Buna "poligenik yapı" deniyor. Ancak genetik etkilerin toplam gücü, ikiz çalışmalarının öngördüğünden daha düşük çıkıyor (%9–18). Öte yandan çevresel etkiler (travma, yetiştirilme, tekil yaşam olayları) de kişiliği düşündüğümüz kadar güçlü biçimde değiştirmiyor.
