Tüketici baskısı sonuç verdi: Parasını ödediğiniz cihazı neden tamir etme hakkınız yok?

Satın aldığımız telefon, bilgisayar ya da televizyon gerçekten tamamen bize mi ait? Son yıllarda üreticilerin yazılımla getirdiği kısıtlamalar, bu soruyu daha da önemli hale getiriyor. Yetkili servis dışında yapılan bir parça değişimi garantiyi bozabiliyor, bazı özellikleri kapatabiliyor veya cihazı sürekli uyarı vermeye zorlayabiliyor.

Tüketicilerin cihaz üzerindeki haklarını kaybetme endişesiyle gösterdiği tepkiler sonuç verdi.

DOĞUBANK'TA TAMİR KÜLTÜRÜ DEĞİŞİYOR

İstanbul Sirkeci'deki Doğubank, yıllarca elektronik meraklılarının uğrak noktasıydı. Dar koridorlarda telefonlar, bilgisayarlar ve ses sistemleri satılır; bozulan cihazlar deneyimli ustaların elinde yeniden çalışır hale gelirdi.

Bugün bina hala ayakta ancak eski hareketliliğinden uzak. E-ticaret ve zincir teknoloji mağazaları satışları etkilerken, tamir ustalarının işi de giderek zorlaşıyor.

WIRED Türkiye'ye konuşan bir usta, küçülen ve karmaşıklaşan ana kartların onarımı zorlaştırdığını söylüyor. Üstelik bazı telefonlarda yetkili servis dışında değiştirilen ekran, yüz tanıma gibi özelliklerin devre dışı kalmasına yol açabiliyor.

Bu nedenle tamirin yerini giderek parça değişimi alıyor.

Akıllı telefonlarda pil değişimi.

BASİT BİR PİL DEĞİŞİMİ BİLE SORUN OLABİLİYOR

Eskiden telefonun arka kapağını açıp pili birkaç saniyede değiştirmek mümkündü. Yeni modellerde ise piller cihazın içine sabitleniyor.

Teknoloji yazarı ve danışmanı Musa Savaş'a göre pil değişim maliyeti bazı cihazlarda telefon fiyatının dörtte birine yaklaşabiliyor. Yetkili servis dışında yapılan işlemler de garanti kaybına veya "bilinmeyen parça" uyarısına neden olabiliyor.

Cihaz çalışmaya devam etse bile yeni yazılım güncellemelerini desteklememesi başka bir sorun yaratıyor. Böylece bozulmayan telefonlar bile zamanla kullanışsız hale gelebiliyor.

KULLANICI YALNIZCA TÜKETİCİ DEĞİLDİ

Teknoloji tarihindeki birçok önemli gelişme, kullanıcıların sistemlere müdahale edebilmesiyle ortaya çıktı.

Python, geliştirici topluluklarının katkısıyla büyüdü ve bugün yapay zekadan veri bilimine kadar pek çok alanda kullanılıyor. Linux da bir üniversite öğrencisinin kişisel projesiyken dünyanın dört bir yanındaki gönüllülerin desteğiyle küresel bir altyapıya dönüştü.

Benzer bir etki donanım dünyasında da görüldü. Bilgisayar meraklıları anakartları değiştirdi, ek soğutmalar kullandı ve cihazların sınırlarını zorladı. Bu deneyimler, üreticilerin sonraki modellerde daha güçlü ve kullanıcı dostu tasarımlar geliştirmesine katkı sundu.

Apple cihazlarındaki yazılımsal kısıtlamaları kaldıran jailbreak toplulukları da yıllar içinde pek çok yeni kullanım fikri geliştirdi. Hızlı ayarlar ve hareket komutları gibi bazı özellikler daha sonra iOS'un resmi parçaları haline geldi.

TAMİR EDEMEMEK BECERİLERİ DE KÖRELTİYOR

Nörobilimci Prof. Dr. Sinan Canan, artık yalnızca elektronik cihazların değil, günlük hayatta kullandığımız pek çok eşyanın da onarılmadığını söylüyor.

En küçük sorunda ürünü değiştirmek, insanın nesnelerle uzun süreli bağ kurmasını zorlaştırıyor. El becerileri de kullanılmadıkça zayıflıyor.

Canan'a göre beyin "kullan ya da kaybet" prensibiyle çalışıyor. Uzun süre kullanılmayan beceriler zamanla güç kaybedebiliyor.

Elektronik atık.

ELEKTRONİK ATIK 80 MİLYON TONA YAKLAŞIYOR

Tamir yerine yenisini alma alışkanlığı, elektronik atık miktarını da hızla artırıyor.

Elektronik atık; bozulan, eskiyen veya yenisiyle değiştirilen telefon, bilgisayar, televizyon ve benzeri ürünlerden oluşuyor.

AVRUPA TAMİR HAKKINI YASAYA TAŞIDI

Avrupa'daki tamir hakkı hareketi, kullanıcıların cihazlarını yalnızca üreticinin belirlediği servislerde değil, bağımsız tamircilerde veya kendi imkanlarıyla onarabilmesini savunuyor.

Avrupa Birliği'nin 10 Temmuz 2024'te resmileşen Onarım Hakkı Direktifi, üreticilere yedek parça, onarım aracı ve gerekli yazılımları makul fiyatlarla sunma yükümlülüğü getiriyor.

AB ülkelerinin düzenlemeyi 31 Temmuz 2026'dan itibaren uygulaması planlanıyor.

Türkiye'de ise doğrudan onarım hakkını düzenleyen ayrı bir yasa bulunmuyor. Mevcut sistem, Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun üzerinden yürütülüyor.

Hukukçular, özellikle bağımsız tamircilerin yedek parça ve teknik ekipmana erişiminin güvence altına alınması gerektiğini savunuyor. Yazılımla üçüncü taraf onarımının engellenmesi de tartışılan başlıklar arasında yer alıyor.

ÜRETİCİLER GÜVENLİK VE TİCARİ SIRLARI ÖNE SÜRÜYOR

Teknoloji şirketleri ise onarım yazılımlarının, teknik şemaların ve özel araçların paylaşılmasının ticari sırları tehlikeye atabileceğini savunuyor.

Bir başka itiraz da güvenlik üzerinden yapılıyor. Üreticilere göre daha geniş yazılım erişimi, veri güvenliği açıklarına veya hatalı onarımlara yol açabilir.

Ancak tüketici ve rekabet hukuku uzmanları, bu gerekçelerin bağımsız tamiri tamamen engellemek için kullanılamayacağını düşünüyor. Çünkü kullanıcıyı yalnızca yetkili servise yönlendiren sistem, onarım fiyatlarının yükselmesine ve rekabetin azalmasına neden olabiliyor.

BAZI ŞİRKETLER GERİ ADIM ATIYOR

Apple, uzun süre yetkisiz onarımların güvenlik riski yaratabileceğini savundu. Ancak gelen baskılar sonrası politikasını yumuşatmaya başladı.

Şirket, kullanıcıların ve bağımsız servislerin kullanılmış orijinal Apple parçalarından yararlanabilmesini sağlayan yeni adımlar attı. Self Service Repair programını da daha fazla ülke ve cihaza genişletti.

Fairphone
Tasarım yaklaşımı: Telefonlarını baştan tamir edilebilir şekilde tasarlıyor.
Değiştirilebilen parçalar: Ekran, batarya ve kamera gibi parçalar standart tornavidalarla değiştirilebiliyor.
Kullanıcı desteği: Yedek parçaları doğrudan satıyor ve video rehberler hazırlıyor.

Monster
Garanti yaklaşımı: RAM veya SSD değiştiren kullanıcıların cihazlarını bütünüyle garanti dışı bırakmıyor.
Garanti kapsamı: Kullanıcının müdahale etmediği parçaların garantisi devam ediyor.

SATIN ALMAK HER ZAMAN TAM SAHİPLİK ANLAMINA GELMİYOR

Bir cihaza yüksek ücret ödemek, artık o ürün üzerinde sınırsız söz sahibi olmak anlamına gelmeyebiliyor.

Yazılımla eşleştirilen parçalar, yalnızca yetkili servislerin kullanabildiği araçlar ve yüksek onarım maliyetleri, kullanıcıyı cihazın gerçek sahibi olmaktan uzaklaştırıyor.

Tartışmanın merkezinde ise basit bir beklenti var: Satın alınan bir ürün bozulduğunda, kullanıcı onu istediği yerde ve makul bir ücretle tamir ettirebilmeli.

(Haberde yer alan görseller Takvim Foto Arşivi'ne aittir.)

SONRAKİ HABER

Gemini destekli Spotify dönemi başlıyor

Diyar Oktuay Takvim.com.tr Teknoloji