İlk Cumhurbaşkanlığı seçimi neden çok sıkıntılı geçti?
İngiltere ve ABD işin neresindeydi?"
Yakın tarihin bu çok merak edilen dönemine ilişkin soruları, geniş kitlelerin de sevdiği uluslarararası değerli tarihçimiz Prof.
Dr. İlber Ortaylı'ya sordum. Hocamın özellikle işaret ettiği yerlerden, bazı gerçekleri gün yüzüne çıkarmaya çalışalım.
1937'nin Eylül ayından başlıyoruz:
Atatürk ile İnönü arasında 1930 yılından itibaren ekonomik görüş ayrılıklarından kaynaklanan bazı sıkıntılar oluyordu. Bir başka önemli etken de Atatürk etrafında son yıllarda İnönü'yü sevmeyenlerin oluşmasıydı.
1937'de Atatürk, İnönü'yü görevden aldı ve yerine Celal Bayar'ı getirdi.
Kimlerdi, İnönü aleyhtarları?
Cumhurbaşkanlığı sekreteri Hasan Rıza Soyak, Cumhurbaşkanlığı Muhafız Alayı komutanı Salih Bozok, İstiklal Mahkemelerinin ünlü yargıcı Kılıç Ali, Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras, İçişleri bakanı ve CHP Genel Sekreteri Şükrü Kaya'nın oluşturduğu bu grup, sürekli olarak İsmet Paşa aleyhinde çalışmışlardı ve görevden alınmasında da etkileri vardı.
Kavga'nın derinliği
Atatürk'e karşı gerçekleştirilecek İzmir Suikastı (25 Haziran 1926) sırasında Başbakan, İsmet İnönü idi. Recep Peker, İçişleri ve Savunma Bakanı, Tevfik Rüştü Aras Dışişleri Bakanı'ydı. Ve İnönü ile araları bozuktu.
Suikastın arkasında, İttihat ve Terakki'ci bazı silahşorlara, ek olarak kapatılmış Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın içindeki bir grup olduğu sonucuna varıldı. Partinin kurucuları olan Kâzım Karabekir, Ali Fuat Cebesoy, Refet Belen ve Adnan Adıvar gibi Kurtuluş Savaşı'nın ünlü isimleri ve Atatürk silah arkadaşları, suikastın diğer sanıklarıyla birlikte İzmir İstiklal Mahkemesi'nde yargılandı. Yurt dışındaki Rauf Orbay, gıyabında on yıl hapis cezası aldı.
İnönü, Şükrü Kaya'yı sert sözlerle azarlamış, gidip Atatürk'e şikâyet etmiş, suikast şüphesi yaratan 'sivil polis'ler Atatürk'ün emriyle geri çekilerek olası vahim gelişmeler önlenmişti.
10 Kasım 1938 günü Atatürk, hakkın rahmetine kavuştu. Genelkurmay Başkanı Mareşal Fevzi Çakmak, Başbakan Celal Bayar, İsmet İnönü, Fethi Okyar, Şükrü Kaya ve Tevfik Rüştü Aras'ın adları cumhurbaşkanı adaylığı için kulislerde geçmeye başladı. Sonunda, Çankaya savaşını İnönü kazandı.
Cumhurbaşkanı olduktan sonra İngiltere ve Fransa'yla bir ittifak anlaşması yaparak, Çankaya mücadelesinin bir boyutunu gözler önüne serdi.
SONUÇ: Türkiye'nin jeostratejik konumu küresel güçler tarafından her zaman dikkatle takip edilmiştir. Bu nedenle, ömürler biter, derin planlar, istihbarat savaşları bitmez.