Takvim.com.tr Balinalar ve yunuslar ne anlatıyor? Yapay zeka gizli dili çözüyor
Yapay zeka teknolojilerindeki hızlı gelişmeler, insanlık tarihinin en sıra dışı bilimsel hedeflerinden birini gerçeğe dönüştürmek üzere. Hayvanların iletişim biçimlerini anlamak ve tercüme etmek. Özellikle balinalar ve yunuslar üzerine yürütülen çalışmalar, yalnızca hayvan davranışlarını değil, insanın doğayla ilişkisini de yeniden tanımlayabilecek bir dönemin kapısını aralıyor.
Takvim.com.tr Giriş Tarihi:
Hızlı Özet Göster
- Bilim insanları yapay zeka ve büyük dil modelleri kullanarak özellikle balinalar ve yunuslar üzerinde yoğunlaşarak hayvan iletişimini çözmeye çalışıyor ve 2026 yılında balina diliyle temel iletişim kurulabileceği öngörülüyor.
- Jeremy Coller Vakfı hayvan iletişimini çözebilecek araştırmalara 10 milyon dolarlık ödül vaat etti.
- Alaska'da Twain adlı kambur balinayla 20 dakika süren karşılıklı sesleşme kaydedildi ve 2013'te yunuslarla ilk kez bir kelime paylaşıldı.
- 1960'lardan bu yana gemi taşımacılığı ve deniz madenciliği nedeniyle okyanuslardaki arka plan gürültüsü her on yılda üç desibel arttı ve kambur balinalar gemilere 1,2 kilometre yaklaştığında şarkı söylemeyi bırakıyor.
- Ceti Projesi balinalarla iletişim kurmanın gelecekte dünya dışı zekalarla iletişim için yol gösterici olabileceğini savunuyor.
Bilim insanları bugün milyonlarca hayvan ses kaydını büyük dil modelleriyle analiz ederek ses örüntülerini, tekrar eden yapıları ve olası "kelimeleri" ortaya çıkarmaya çalışıyor. Ancak bu araştırmalar yalnızca teknolojik bir başarı meselesi değil aynı zamanda okyanusların giderek artan insan kaynaklı gürültü nedeniyle nasıl sessizleştiğini de gözler önüne seriyor.
HAYVANLARIN DİLİNİ ÇÖZMEYE ÇOK YAKLAŞTIK
Charles Darwin, insanların konuşmayı öğrenirken kuş seslerini taklit etmiş olabileceğini öne sürmüştü. Yani insan dilinin kökeninde, türler arası bir etkileşim bulunuyor olabilir. Şimdi ise teknoloji sayesinde insanlık, milyonlarca yıl sonra yeniden bu "sohbete" katılmanın eşiğinde.
YAPAY ZEKA BALİNA DİLİNİ ÇÖZEBİLİR Mİ?
Hayvanların ne söylediğini anlamaya yönelik küresel yarış giderek hız kazanıyor. Bu alandaki en dikkat çekici girişimlerden biri olan Jeremy Coller Vakfı, hayvan iletişimini çözebilecek araştırmalara 10 milyon dolarlık ödül vadetti.
Bu çalışmaların merkezinde ise üretken yapay zeka bulunuyor. Büyük dil modelleri, milyonlarca kayıtlı hayvan sesini inceleyerek karmaşık iletişim yapılarını çözmeye çalışıyor. Özellikle balinalar üzerinde yoğunlaşılmasının nedeni, onların da insanlar gibi ses taklidi yoluyla öğrenmeleri ve organize iletişim sistemlerine sahip olmaları.
BALİNALARININ GİZEMLİ KODLARI
İspermeçet balinaları, "koda" adı verilen son derece kısa ve hızlı tıklama dizileriyle iletişim kuruyor. Her bir ses yalnızca milisaniyeler sürse de, bu dizilerin oldukça karmaşık bir yapıya sahip olduğu düşünülüyor.
Balina Çeviri Girişimi olarak bilinen Ceti Projesi, yapay zeka yardımıyla bu sesleri analiz ediyor. Araştırmalar, balinaların sırayla konuştuklarını, birbirlerine özel seslerle hitap ettiklerini ve hatta farklı lehçeler geliştirdiklerini gösteriyor.
Bilim insanları ayrıca bir tür "noktalama işareti" işlevi görebilecek özel bir tıklama sesini de izole etmiş durumda. Projede çalışan ekipler, 2026 yılı gibi erken bir tarihte balina diliyle temel düzeyde iletişim kurulabileceğini düşünüyor.
YUNUSLARLA İLK "KELİME ALIŞVERİŞİ"
Türler arasındaki iletişim artık yalnızca bilim kurgu konusu değil. Google'ın kısa süre önce tanıttığı yapay zeka sistemi, 40 yıllık yunus verileriyle eğitildi.
Daha da dikkat çekici olan ise 2013 yılında yaşanan bir gelişmeydi. Bilim insanları, yunus iletişiminde yeni bir tıklama sesi keşfetti. Yapılan incelemelerde bu sesin, araştırmacıların daha önce yunuslara "sargassum deniz yosunu" ile ilişkilendirmeyi öğrettiği ses olduğu ortaya çıktı.
Bu durum, bir "kelimenin" insanlar ve başka bir tür arasında paylaşıldığına dair ilk kayıt olarak değerlendiriliyor.
BALİNALAR DA BİZİMLE KONUŞMAK İSTİYOR OLABİLİR
Geçtiğimiz yıl Alaska'da bilim insanları, Twain adlı bir kambur balinayla yaklaşık 20 dakika süren karşılıklı bir sesleşme kaydetti. Bu iletişimde "whup/throp" adı verilen özel çağrı sesleri kullanıldı.
Florida'daki araştırmalarda ise Zeus isimli bir yunusun A, E, O ve U sesli harflerini taklit etmeyi öğrendiği ortaya çıktı.
Tüm bunlar, yalnızca insanların hayvanları anlamaya çalışmadığını; bazı hayvanların da insanlarla iletişim kurmaya istekli olabileceğini düşündürüyor.
OKYANUSLARIN SESSİZLEŞEN ŞARKILARI
Bilimsel heyecanın ortasında gözden kaçırılmaması gereken başka bir gerçek daha var: İnsan faaliyetleri, doğanın seslerini giderek bastırıyor.
Sağlıklı mercan resifleri aslında oldukça gürültülüdür balıklar, kabuklular ve diğer canlılarla dolu karmaşık bir ses ortamına sahiptir. Ancak bozulan ekosistemler sessizleşir.
1960'lardan bu yana gemi taşımacılığı, deniz madenciliği ve sondaj faaliyetleri nedeniyle okyanuslardaki arka plan gürültüsü her on yılda yaklaşık üç desibel arttı.
Sorunun ironik yanı ise şu: Yapay zeka teknolojileri için gerekli olan nadir toprak elementlerini çıkarmak amacıyla yapılan derin deniz madenciliği, balinaların iletişim kurduğu frekansları bozuyor.
KAMBUR BALİNALARIN ŞARKILARI NEDEN SUSTURULUYOR?
Kambur balinaların şarkıları, doğadaki en etkileyici vokal performanslardan biri olarak kabul ediliyor. Bazı şarkılar 24 saate kadar sürebiliyor.
Bu şarkılar belirli kalıplar, tekrarlar ve ritmik yapılar içeriyor. Hatta bilim insanları bunların zaman içinde değişerek okyanuslar boyunca yayıldığını ve buna "şarkı devrimi" adı verilen bir süreç yaşandığını söylüyor.
Ancak günümüzün daha gürültülü okyanuslarında bu şarkılar giderek kayboluyor. Araştırmalar, ticari gemilere yaklaşık 1,2 kilometre yaklaşan kambur balinaların şarkı söylemeyi bıraktığını gösteriyor.
Yani balinalar artık seslerini duyurmak yerine sessiz kalmayı tercih ediyor.
HAYVANLARIN DÜNYASINI GERÇEKTEN ANLAYABİLİR MİYİZ?
Sesleri çözmek tek başına yeterli olmayabilir. Çünkü hayvanlar dünyayı bizim algıladığımız biçimde deneyimlemiyor.
Bazı türler yankılarla yön buluyor, bazıları kimyasal sinyallerle iletişim kuruyor, bazıları ise titreşimleri ya da sıcaklık değişimlerini algılıyor.
Alman ekolojist Jakob von Uexküll, her canlının kendine özgü algı dünyasına "umwelt" adını vermişti. Bir hayvanın dilini gerçekten anlamak için, onun dünyasını da deneyimlemek gerekir.
Bu noktada filozof Ludwig Wittgenstein'ın ünlü sözü yeniden akla geliyor:
"Eğer bir aslan konuşabilseydi, onu yine de anlayamazdık."
Çünkü mesele yalnızca kelimeler değil dünyayı algılama biçimidir.
Balinalarla Konuşmak Uzaylılarla Konuşmaya Benzeyebilir
Ceti Projesi'nin adı bile tesadüf değil. Proje, uzaylı yaşamı araştıran SETI programına bilinçli bir gönderme yapıyor.
Bilim insanlarına göre balinalarla iletişim kurmayı öğrenmek, gelecekte dünya dışı zekalarla iletişim kurmamız durumunda da yol gösterici olabilir.
Bu fikir, Denis Villeneuve'ün Arrival filmindeki temaya oldukça benziyor. Filmdeki uzaylılar doğrusal olmayan bir zaman algısına sahip bir dil kullanıyor ve bu dili öğrenen insanlar zamanı farklı deneyimlemeye başlıyor.
Dilbilimde "Sapir-Whorf Hipotezi" olarak bilinen görüşe göre, konuştuğumuz dil gerçekliği algılayış biçimimizi etkileyebilir.
Balinaların iletişimi de muhtemelen bizimkinden tamamen farklı bir zaman ve mekan algısına dayanıyor. Kambur balinaların sesleri kilometrelerce uzağa ulaşabiliyor şarkıları adeta tüm okyanusa yayılıyor.
Belki de balina dilini gerçekten anlamak, yalnızca yeni kelimeler öğrenmek değil; dünyayı başka bir canlı gibi hissetmeyi öğrenmek anlamına gelecek.
DOĞAYI DİNLEMEYİ ÖĞRENEBİLİR MİYİZ?
Eğer bir gün balinaların ne söylediğini gerçekten anlayabilirsek, muhtemelen ilk duyacağımız şey şaşkınlık değil, bir uyarı olacak.
Çünkü okyanuslar giderek daha gürültülü, daha kirli ve daha sessiz hale geliyor.
Belki de hayvanların dili çözüldüğünde değişecek olan yalnızca teknoloji değil; insanlığın doğaya bakış biçimi olacak.
(The Guardian, Takvim foto arşiv)
