Kapadokya’nın altında başka bir dünya var: Taş kapılar, tüneller ve yeraltı şehirleri

Bu yeraltı dünyasının en bilinen örnekleri Derinkuyu ve Kaymaklı olsa da Kapadokya'nın altında ve çevresinde Özkonak, Tatlarin ve Mazı gibi daha az bilinen yeraltı yerleşimleri de bulunuyor. Bazıları farklı dönemlerde genişletilmiş, bazıları ise henüz bütünüyle ortaya çıkarılabilmiş değil. Bu nedenle Kapadokya'nın yüzeyinde görülen peribacaları kadar, görünmeyen kısmı da arkeoloji açısından dikkat çekici bir hikâye barındırıyor. KAPADOKYA'NIN ALTINDA BAŞKA BİR DÜNYA VAR Kapadokya'nın eşsiz jeolojik yapısının temelinde volkanik faaliyetler bulunuyor. Erciyes, Hasan Dağı ve Göllüdağ başta olmak üzere bölgedeki volkanların püskürmeleri sonucunda oluşan tüf tabakaları, zaman içerisinde rüzgar ve suyun etkisiyle aşındı. Ancak aynı kaya yapısı insanlar için de önemli bir avantaj sağladı. Kolay oyulabilen tüf, yer altında geniş odalar ve koridorlar oluşturulmasına imkan verdi. Kültür ve Turizm Bakanlığı kaynaklarına göre Göreme Milli Parkı ve Kapadokya, 1985 yılında UNESCO Dünya Miras Listesi'ne alındı. Dünya Mirası alanı içerisinde Derinkuyu ve Kaymaklı yeraltı şehirleri de bulunuyor. DERİNKUYU: YER ALTINA İNİLDİKÇE ŞAŞIRTAN YAPI Derinkuyu Yeraltı Şehri Nevşehir'in Derinkuyu ilçesinde bulunan yeraltı şehri, Türkiye'de yer altı mimarisi denildiğinde ilk akla gelen yapılardan biri. Kültür ve Turizm Bakanlığı'na göre Derinkuyu, sekiz katlı bir yeraltı şehri olarak tanımlanıyor. Yer altındaki yaşam Yapının içerisinde büyük bir topluluğun ihtiyaçlarını karşılayabilecek mekanlar bulunuyor. Dar tüneller; odaları, depoları ve diğer bölümleri birbirine bağlıyor. Korunma sistemi Buradaki en dikkat çekici ayrıntılardan biri ise girişleri kapatmak için kullanılan büyük taş silindirler. Bu taşların içeriden hareket ettirilebilmesi, yer altındaki insanların dışarıdan gelebilecek tehlikelere karşı kendilerini korumalarına yardımcı oluyordu. Yerleşimin diğer bölümleri Derinkuyu'da ayrıca misyonerler okulu, günah çıkartma yeri ve vaftiz havuzu gibi mekanların bulunması, yerleşimin yalnızca basit bir sığınak olmadığını gösteren unsurlar arasında yer alıyor. DERİNKUYU NEDEN YERİN ALTINDA? Resmi kaynaklarda, bölgedeki yeraltı şehirlerinin özellikle güvenlik amacıyla kullanıldığı ve erken Hristiyan topluluklarının baskı dönemlerinde bu yapılardan yararlandığı aktarılıyor. Yer altında uzun süre yaşamaya ihtiyaç duyulması, zamanla erzak depoları, havalandırma bacaları, su kuyuları, ibadet alanları ve farklı işlevlere sahip odaların oluşturulmasına yol açmış. Burada önemli bir ayrıntı var: Yeraltı şehirlerinin tamamının tek bir dönemde ve tek bir topluluk tarafından inşa edildiğini söylemek doğru değil. Bu yapılar farklı dönemlerde oyularak, genişletilerek ve yeniden kullanılarak bugünkü karmaşık hâllerine ulaşmış görünüyor. KAYMAKLI: SEKİZ KATLI YERALTI ŞEHRİ Kaymaklı Yeraltı Şehri Nevşehir'e yaklaşık 20 kilometre uzaklıktaki Kaymaklı Yeraltı Şehri de Kapadokya'nın en önemli yeraltı yapılarından biri. Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın verilerine göre Kaymaklı'nın tarihi MÖ 3000'lere kadar götürülüyor. Tarihi gelişimi Yapının ilk katının erken dönemlere tarihlendiği, Roma ve Bizans dönemlerinde ise yer altındaki alanların oyularak genişletildiği belirtiliyor. Yer altındaki bölümler Sekiz katlı yapı içerisinde odalar ve salonların yanı sıra şarap depoları, su mahzenleri, mutfaklar, erzak depoları, su kuyuları ve havalandırma bacaları bulunuyor. Korunma ve ziyaret alanı Tehlike anında girişleri kapatmak için büyük sürgü taşlarından da yararlanılmış. Ancak bugün ziyaretçilerin görebildiği alan, yapının tamamı değil. Resmi müze bilgisinde Kaymaklı Yeraltı Şehri'nin dört katının ziyaretçilere açık olduğu belirtiliyor. Keşfedilmeyi bekleyen alanlar Bu durum, Kapadokya'nın yeraltında hala keşfedilmeyi bekleyen alanların bulunduğu yönündeki merakı da artırıyor. ÇOĞU KİŞİNİN DUYMADIĞI ÖZKONAK YERALTI ŞEHRİ Derinkuyu ve Kaymaklı kadar gündemde olmasa da Özkonak Yeraltı Şehri, bölgedeki ilginç yeraltı yapılarından biri. Avanos'a yaklaşık 14 kilometre uzaklıktaki Özkonak'ta bulunan yapı, İdiş Dağı'nın kuzey yamaçlarındaki kalın tüf tabakalarının içerisine oyulmuş. Özkonak'ı diğer bazı yeraltı şehirlerinden ayıran ayrıntılardan biri ise katlar arasındaki haberleşmeyi sağlayan çok dar ve uzun delikler. Kültür Portalı'ndaki resmi bilgilere göre bu delikler, odaların girişleri kapatıldığında havalandırmaya da yardımcı oluyordu. Yapıda ayrıca hava bacaları, su kuyuları, şırahane ve sürgü taşları bulunuyor. Bu ayrıntı, yeraltında yaşayan insanların yalnızca barınmayı değil, hava dolaşımı ve günlük ihtiyaçları da dikkate alan oldukça işlevsel bir sistem kurduğunu gösteriyor. Yeraltı şehirlerinin en büyük gizemi: Havalandırma Yeraltı şehirlerini bugün hala şaşırtıcı kılan en önemli unsurlardan biri havalandırma sistemi. Onlarca metre aşağıda bulunan kapalı odalarda uzun süre yaşanabilmesi için temiz havanın içeri ulaşması gerekiyordu. Bu nedenle yerleşimlerin farklı bölümlerinde havalandırma bacaları ve hava geçişlerini sağlayan yapılar oluşturuldu. Derinkuyu'nun resmi tanıtımında erzak depolarından su kuyularına, şarap imalathanelerinden kiliselere kadar çok sayıda işlevsel alanın yer altında bulunduğu aktarılıyor. Bu tablo, yapının basit bir kaçış tünelinden çok daha karmaşık bir yerleşim sistemi olduğunu ortaya koyuyor. BÜYÜK TAŞ KAPILAR NASIL KULLANILIYORDU? Yeraltı şehirlerinde ziyaretçilerin en çok dikkatini çeken ayrıntılardan biri, bazı geçiş noktalarında bulunan devasa taş kapılar. Yuvarlak ya da silindir biçimli bu taşlar, tünellerin girişlerini içeriden kapatmak amacıyla kullanılıyordu. Dar geçitlere yerleştirildiklerinde dışarıdan içeriye geçişi zorlaştırıyorlardı. Bu mimari çözüm, yeraltındaki yaşamın yalnızca barınmaya değil, savunmaya da göre tasarlandığını gösteriyor. Özellikle dar koridorların ve kapatılabilir geçişlerin bir arada bulunması, yerleşimlerin güvenlik ihtiyacına cevap veren bir planlamaya sahip olduğunu ortaya koyuyor. YER ALTINDA SADECE İNSANLAR YAŞAMIYORDU Günlük yaşam yer altında Yeraltı şehirlerinin şaşırtıcı özelliklerinden biri de günlük yaşamın pek çok unsurunun yer altında organize edilmiş olması. Kaymaklı Kaymaklı'da mutfaklar, erzak depoları, su kuyuları ve şarap depoları gibi alanların bulunması, yerleşimlerin geçici olarak kullanılabilecek şekilde tasarlandığını gösteriyor. Derinkuyu Derinkuyu'da ise ibadet ve eğitimle ilişkili mekanların bulunması, yer altındaki yaşamın sosyal ve dini boyutlarının da olduğunu ortaya koyuyor. Sadece saklanma yerleri değil Dolayısıyla bu şehirleri yalnızca 'saklanma yerleri' olarak tanımlamak eksik kalıyor. Bunlar, farklı ihtiyaçların aynı mimari sistem içerisinde çözüldüğü karmaşık yerleşimlerdi. KAPADOKYA'NIN ALTINDAKİ ŞEHİRLER NEDEN HALA GİZEMİNİ KORUYOR? Kapadokya'daki yeraltı şehirleri hakkında bilinenler kadar bilinmeyenler de dikkat çekiyor. Örneğin Derinkuyu'nun bugün ziyaret edilen bölümleri, yeraltındaki yapının tamamını temsil etmiyor. Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın resmi sayfasında ziyaret edilebilen yapının sekiz katlı olduğu belirtilirken, Kapadokya'nın farklı noktalarında da çok sayıda yeraltı yerleşiminin bulunduğu resmi kaynaklarda aktarılıyor. Kaynak T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, AA