Çayın Anadolu yolculuğu: Osmanlı’dan bugüne Türklerin vazgeçilmez içeceği

Araştırmacı Kemalettin Kuzucu'nun arşiv belgelerine dayanan çalışmaları, Türkiye'de çayın geçmişine dair bilinen birçok bilgiyi yeniden gündeme taşıdı. Osmanlı yönetimi, özellikle II. Abdülhamid döneminde çayı ekonomik bir ürün haline getirmek için büyük çaba harcadı. Ancak yapılan ilk denemelerin çoğu iklim koşulları nedeniyle başarısız oldu. Buna rağmen Doğu Karadeniz'de başlayan küçük çaplı üretim girişimleri, ilerleyen yıllarda Türkiye'nin çay merkezi olacak Rize'nin temelini hazırladı. OSMANLI'DA ÇAYIN İLK İZLERİ Osmanlı İmparatorluğu'nda çay yapraklarına ilk kez 16. yüzyılda rastlandı. Ancak o dönemlerde çay geniş halk kitleleri tarafından tüketilmiyor, daha çok aktarlarda ve sınırlı çevrelerde kullanılıyordu. Tanzimat Fermanı'nın ilan edildiği 1839 sonrasında Batılı yaşam alışkanlıklarının etkisiyle çay sofralarda görünmeye başladı. Özellikle II. Abdülhamid döneminde tarım alanında modernleşme çalışmaları hız kazandı. Geleneksel ürünlerin yanı sıra yeni tarım ürünleri de denenmeye başlandı ve çay bu ürünlerden biri oldu. Uzak Doğu'dan getirilen çay tohumları İstanbul, Bursa ve Selanik gibi şehirlerde ekilerek üretim yapılmaya çalışıldı. İLK BAŞARILI DENEME ARTVİN'DE YAPILDI Türkiye'de çayın ilk başarılı üretimi 1870'li yılların sonunda Artvin çevresinde gerçekleşti. Hopa ve Arhavi'de yapılan denemeler olumlu sonuç verdi. Özellikle Rusya'ya çalışmaya giden işçilerin dönüşte getirdiği çay fideleri, bölgedeki üretimin yayılmasını sağladı. Çay üretiminin kazançlı hale gelmesi üzerine devlet bu üründen vergi almaya başladı. Ancak üreticiler yeni vergilere tepki gösterdi. Trabzon Valisi Yusuf Ziya Paşa da üreticileri destekleyerek çayın vergilendirilmek yerine teşvik edilmesi gerektiğini savundu. Tepkiler sonrası çay üzerindeki vergiler kaldırıldı. OSMANLI'NIN ÇAY ÜRETİM GİRİŞİMLERİ BAŞARISIZ OLDU Doğu Karadeniz'de olumlu sonuçlar alınmasına rağmen Osmanlı yönetimi farklı bölgelerde de çay üretimi yapmak istedi. 1880'li yıllarda Japonya'dan getirilen çay fideleri Bursa'ya dikildi. Ancak bölgenin iklimi çay tarımına uygun olmadığı için bu girişim başarısızlıkla sonuçlandı. 1894 yılında İstanbul'da da benzer bir deneme yapıldı fakat burada da istenilen verim elde edilemedi. Bunun üzerine Osmanlı yönetimi çay yetiştirilen bölgelerin iklim ve toprak yapısını inceleyen raporlar hazırlattı. II. Abdülhamid'in talimatıyla yeni üretim planları devreye sokuldu. Japonya'dan yeniden çay tohumu ve fidanları getirildi. Erzurum, Sivas, Ankara, Bursa, Aydın, Adana, Halep ve İstanbul gibi birçok şehirde plantasyonlar oluşturuldu. Ancak uygun iklim koşulları bulunmadığı için bu bölgelerdeki girişimler kalıcı olmadı. II. ABDÜLHAMİD ÇAYLA YAKINDAN İLGİLENDİ Sultan II. Abdülhamid, çay üretimini stratejik bir tarım yatırımı olarak görüyordu. Saray, çay konusunda yapılan çalışmaları yakından takip ediyor ve uzmanlardan destek alıyordu. 1896 yılında Buharalı Yusuf adlı bir kişi, Trabzon'da yetişen genç çay filizlerinden beyaz çay üretip padişaha sundu. Bu hediyeden oldukça memnun kalan Abdülhamid, Trabzon çevresindeki çay üretimini inceleme kararı aldı. Ayrıca çay ve kahve plantasyonları üzerine eserler veren Hollandalı uzman Hobbis'i İstanbul'a davet ederek ödüllendirdi. RİZE ÇAYININ TEMELLERİ NASIL ATILDI? Bugün Türkiye'de çay denince akla gelen ilk şehir olan Rize'deki modern çay üretiminin temelleri Hulusi Karadeniz tarafından atıldı. 1910 yılında Rize Tarım Odası Başkanı olan Hulusi Bey, Batum ile Rize'nin benzer iklim özelliklerine sahip olduğunu fark etti. 1912'de Batum'dan getirdiği çay tohumlarını kendi bahçesine eken Hulusi Bey başarılı sonuç aldı. Ancak Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Savaşı'na girmesi ve Rize'nin işgale uğraması nedeniyle çalışmalar yarım kaldı. Savaş sonrasında yeniden üretime başlayan Hulusi Karadeniz, çay konusundaki deneyimlerini devlet yetkilileriyle paylaştı. Hazırlanan raporlar ve yapılan çalışmalar, Cumhuriyet döneminde Zihni Derin'in öncülüğünde yürütülecek modern çay politikalarına ilham verdi. ÇAYIN DÜNYADAKİ YOLCULUĞU Çayın keşfiyle ilgili en bilinen rivayet Çin'e dayanıyor. Anlatıya göre MÖ 2737 yılında Çin İmparatoru Shen Nung sıcak su içerken birkaç çay yaprağı bardağına düştü. Suyun aromasını beğenen imparator, böylece çayın keşfedilmesini sağladı. Çay üretimi daha sonra Japonya'ya yayıldı. 19. yüzyılda ise İngilizlerin kontrolündeki Hindistan ve Seylan'da büyük çay plantasyonları kuruldu. Batum'da başlayan üretim ise Karadeniz üzerinden Anadolu'ya uzanan çay serüveninin başlangıcı oldu. (Kaynak: Daily Sabah, yapay zeka, Takvim foto arşiv)