İslamiyet'e göre rüyanın ortaya çıkış sebebi nedir? Rüya tabirlerinin dinimizdeki yeri nedir? Rüya çeşitleri neler?

Rüyalar uykudan bahsedip değinmeden geçilemeyen olgulardan bir tanesidir. Her insan mutlaka rüya görür ama bazıları bu durumu daha sık yaşar. Rüyalarda zaman kavramı yoktur ve çok kısa saniyelik rüyalar sırasında bile çok uzun olaylar görebiliriz. Rüyaları hayatımızda önemli kılan bir başka özellik ise rüyaların geleceğe yönelik işaretler taşıdığı inancıdır. Bu sırada devreye rüya tabirleri girer. Rüyaların İslam kültüründe nasıl değerlendirildiği ve rüyanın dinimizdeki yeri hep merak edilmiştir. Haberimizde rüyanın İslam'ın bilgi kaynakları içindeki değerini ve önemini sizler için derledik. Peki, İslamiyet'e göre rüyanın ortaya çıkış sebebi nedir? Rüya çeşitleri neler? İşte tüm merak edilenler! RÜYA'NIN MAHİYETİ Diyanet'e göre rüya konusu, insanlık tarihi kadar eskidir. Çünkü rüya her insanın hayatında tecrübe ettiği ve bir şekilde etkilendiği bir olaydır. İnsanın uyanıkken hayal kurması, hayalini gerçekleştirmeye çalışması ne kadar önemli ise, geceleyin uyurken gördüğü bir çeşit hayal olan rüyalar da önemlidir. Öte yandan rüyayı önemli kılan bir başka husus ise rüyaların geleceğe yönelik işaretler taşıdığı inancıdır. Bu yönüyle rüya üzerinde tarih boyunca büyük çalışmalar yapılmış ve bir rüya tabiri edebiyatı oluşmuştur. Psikanalizim ile birlikte rüyanın kişinin geçmişini yansıttığı hususu da günümüzde biraz daha önem kazanmıştır. Diyanet'in makalesinde, rüyanın İslâm kültür ve coğrafyasında nasıl değerlendirildiği ve mahiyeti ele alınmış, nasıl ortaya çıktığı sorusuna cevap aranmış, anlatılması, yorumlanması ve rüyada görülen Allah, peygamber veya başka bir takım varlıkların ne anlam ifade ettiği üzerinde durulmuştur. Son olarak rüyanın İslam'ın bilgi kaynakları içindeki değerine yer verilmiştir. MAHİYETİ Arapça görmek anlamına gelen rü'yet kelimesinden türeyen rüya, uyku sırasında zihinde beliren görüntüler şeklinde tanımlanır. Rü'yet ile rüya arasındaki farkı ortaya koymak için birincisine, uyanıkken göz ile görmek; ikincisine ise uykuda kalple görmek şeklinde bir anlam verilmiştir. Türkçede rüya karşılığında düş kelimesi kullanılmakta ve 'uyurken zihinde beliren olayların, düşüncelerin bütünü' diye açıklanmaktadır. Genel kabule göre uykuda görülen rüya, bir şeyin gerçeği veya kendisi değil o şeyin şekli, sureti, hayali veya misalidir. Diğer bir ifade ile zihinde oluşan tahayyül ve tasavvurlardır. Bu tasavvur ve tahayyüllerin iyi ve güzel olanlarına rüya, kötü olanlarına ise hulm denilmektedir. Türkçe 'de iyi rüyalar için düş, kötü rüyalar için kâbus veya karabasan kavramları tercih edilmektedir. Bununla birlikte rüya ve düş kavramları, uykuda meydana gelen hem olumlu hem de olumsuz hayal ve tasavvurlar için kullanılabilmektedir. Bu haliyle rüya inkâr edilemez bir gerçekliktir ve her insan bu tecrübeyi bir şekilde yaşar. Rüya, uyku halinde özellikle de uykunun hafif olduğu durumlarda insanın zihninde veya kalbinde bir belirti veya görüntü olarak ortaya çıkar. İnsan bu belirti veya görüntüleri sanki uyanıkken görüyormuş gibi hisseder, ancak uyandığında uykudaki bu görme açıklığı nispeten zayıflar, bulanık ve sönük bir hal alır. Bunu lamba ışığı ile güneş ışığı arasındaki fark ile anlatmak daha bir açıklayıcı olur. Sözgelimi gece vakti lamba ışığı büyük bir aydınlık sağlar, ancak gündüz olduğunda lambanın güneş ışığı karşısındaki durumu sönük ve cılızdır. İşte insanın gece rüyada görmesi ile gündüz görmesi veya rüyada zihninde beliren hayal ve tasavvurlar ile gündüz vakti göz ile görmesi arasındaki fark tam da bu örnekte anlatıldığı gibidir. Bu durumda rüyadaki idrakin zayıflığının, elde edilen bilginin değerine yansıması kaçınılmazdır. Çünkü güneş ışığının sağladığı idrak açıklığı ve parlaklığına karşın rüyada gecenin karanlığının yol açtığı idrak sönüklüğü ve kapalılığı söz konusudur. Bir başka açıdan uyku sırasında bilinç halinin yerini bilinçsizlik veya eskilerin deyimiyle gaflet hali almaktadır. Bu yüzdendir ki, Kur'ân'da uyku bir çeşit ölüm olarak nitelenmiştir. Uykuda belki ruh cesetten ayrılmaz ama zihin durgunlaşır, bunun sonucu olarak da tüm organlar hareketsiz hale gelir. Ancak uyku insanın temel ihtiyaçlarındandır, bedenin yorulması veya uzun süreli uyanıklık hali insanın zorunlu olarak uykuya yenik düşmesini beraberinde getirir. Geleneğimizde uykunun birçok çeşidi sayılmıştır. Uykusuzluğa son haddine kadar direnip uykuya yenilmek suretiyle uyuyan âlimlerin uykuları, ibadet olarak nitelenmiştir. İhtiyaç veya zorunluluk uykusu gibi âdetten olan tabiî uyku ile insanın bedenini güçlendirmek için uyuması, övülen uykular sınıfına girerken, tembellik veya zevk için uyumalar gaflet uykusu olarak isimlendirilmiştir. Hz. Peygamber uykusunda gafletten korunmuş olduğunu 'Gözlerim uyur ama kalbim uyamaz' hadisi ile ifade etmiştir. Rüya söz konusu uyku halinde zihnin uyanmaya yaklaştığı bir anda ortaya çıkan görüntüler olup yukarıda tasnifi verilen uykunun niteliğine göre rüyanın değeri ortaya çıkar. Diğer bir ifade ile kişi nasıl uyuduysa ona göre rüya görmesi muhtemeldir. Öte yandan kişinin yaşantısının da rüyasının niteliğine etkisi söz konusudur. Hayatını yalan, sahtekârlık, hainlik, hile ve düzenbazlık üzerine kurmuş kişinin rüyası ile doğruluk, dürüstlük, hayırhahlık üzerine kurmuş olan kişinin rüyasının niteliğinin aynı olması beklenmez. Hz. Peygamber'in 'Sizin doğru sözlü olanınızın rüyası da dosdoğrudur' hadisi tam da bu gerçeği dile getirmektedir. RÜYANIN ORTAYA ÇIKIŞ SEBEBİ VE ÇEŞİTLERİ Rüyanın ortaya çıkışını tetikleyen hususlar, geçmişin iyi veya kötü tecrübeleri, gelecek beklentileri ile bazı dış etkenlerdir. Rüyanın görülme zamanı ise daha çok uykunun hafiflediği veya uyanmaya yakın zaman dilimidir. Bu yüzden hatırlanması mümkün olabilmektedir. Eğer araya derin bir uyku girmişse hatırlama ihtimali daha zayıf olabilmektedir. Çünkü rüya zihinde uyku halinde ortaya çıkan bir hayal ve tasavvur olduğundan, uyanıkken kurulan hayal ve tasavvurlar için geçerli olan hatırlama zorluğu bunun için de geçerlidir. Nitekim görme ile hatırlama arasındaki zaman aralığının uzunluğunun, hatırlama ihtimali ve imkânını zayıflatıcı bir etki meydana getirdiği herkesin mâlûmudur. Buhârî ve Müslim'de geçen hadislere göre Hz. Peygamber rüyayı üç kısma ayırmıştır: 1. Allah'tan bir müjde şeklinde gelen sâdık rüyalar, 2. Şeytandan gelen üzücü ve korkutucu rüyalar, 3. Kişinin kendisinden kaynaklanan rüyalar. Avf b. Mâlik'ten gelen rivayet, tasnifte geçen maddeleri biraz daha açıklayıcı mahiyettedir. Hz. Peygamber şöyle buyurmuştur: 'Rüya üç türlüdür: 1. İnsanoğlunu tedirgin etmek için şeytanın içine attığı vesvese sonucu oluşan kötü ve korkulu rüyalar, 2. Kişinin uyanıkken önem verdiği hususların gece zihnine yansıması ile oluşan rüyalar, 3. Peygamberliğin kırk altı da biri olan sadık rüyalar.' Kuşeyrî'nin rüya bazen şeytanın vesvesesi, bazen kişinin içinde oluşan duygular, bazen meleğin ilhamı, bazen de Allah'ın insanın kalbinde yarattığı haller sonucu gerçekleşir tasnifi ile Zemahşerî'nin rüyanın ya kişinin kendisinden ya melekten veya şeytandan kaynaklanır şeklindeki sınıflaması yukarıdaki hadislerden mülhem olsa gerektir. Şeytanın vesvesesi sonucu görülen rüyalar kâbus veya karabasan denilen kötü rüyalar sınıfına girmektedir. Nitekim Hz. Peygamber şeytandan olan kötü rüyalar için rüya kavramı yerine hulm kavramını kullanmıştır. Öte yandan kişilerin uyanıkken etkilendikleri veya önem verdikleri hususlardan kaynaklanan rüyalar içinde de kâbus şeklinde olanlar bulunabilir. Sözgelimi uyanıkken yaşanan çok korkunç veya iğrenç bir tecrübe kişinin rüyasına bir kâbus gibi yansıyabilir. Ancak bu kötü tecrübenin kişinin rüyasına korkunç ve iğrenç olarak yansımasında şeytanın vesvesesi bir katalizör vazifesi görebilir. Bununla birlikte kişinin uyanıkken olumlu anlamda etkilendiği olay ve duyguların rüyasına yansıması genellikle güzel rüyalar şeklinde gerçekleşir. Benzer şekilde kişilerin ihtiraslı talepleri veya çok yüksek beklentilerinin de rüyalarda gerçekleşmiş bir şekilde görülmesi söz konusudur. Hatta bazı insanlar beklentilerinin gerçekleştiği bu tür rüyaların akabinde bunun hadiste geçen doğru rüya (rüyây-ı sâdıka) olduğu şeklinde bir kanaate varırlar. Hadiste belirtilen sâdık rüya mümin ve sâlih kişiye Yüce Allah'ın doğrudan ya da melek vasıtasıyla ilhamda bulunmasıdır. Hz. Peygamber'in 'Salih kişinin güzel rüyası, peygamberliğin kırk altı cüzünden biridir' şeklindeki hadisi bu yargıya delil teşkil edecek niteliktedir. Bununla birlikte bazı âlimler sâdık rüyanın ancak ismet sıfatına sahip Yüce Allah'ın koruması altında bulunan peygamberler için söz konusu olabileceğini, normal bir insan hakkında bu türden bir rüyanın bahis konusu edilemeyeceği görüşündedirler. Bu yüzden hadiste geçen sâdık rüyanın peygamberliğin kırk altıda biri olmasını bir kısım âlim çok farklı yorumlamıştır. Bunlar içinde en dikkat çekeni Hz. Peygamber'in nübüvvetinin ilk altı ayının sâdık rüyalar görme şeklinde geçtiği, bu sürenin de 23 yıllık peygamberlik süresinin kırk altıda birine tekabül ettiği, dolayısıyla sâdık rüyanın sadece Hz. Peygamber'e ait bir olay olduğu şeklindedir. Nitekim Hz. Âişe'den gelen rivayette Hz. Peygamber'e ilk vahiylerin sâdık rüyalar şeklinde geldiği bildirilmektedir. Bu yoruma göre peygamberler dışındaki insanların rüyaları, ilâhî koruma demek olan ismet sıfatları bulunmadığından sâdık rüya olarak değerlendirilemez. Sâdık rüyanın peygamberler dışında gerçekliğinin bulunduğunu kabul eden Kuşeyrî gibi âlimlere göre güzel rüya bir çeşit kerâmettir ve bu türden olan rüyanın kendisi doğru (sâdık), yorumu ise haktır. O bu görüşüne 'Onlar için dünyada ve âhirette bir müjde (büşra) vardır' âyetindeki 'Büşra' kavramını Hz. Peygamber'in 'güzel rüya' şeklinde yorumlamasını delil olarak getirir. RÜYALARIN ANLATILMASI Rüyaların anlatılması hususu, rüyanın durumuna göre yani iyi ya da kötü olmasına göre değerlendirilmiştir. Nitekim kötü rüyaların şeytandan olduğunu açıklayan Hz. Peygamber, bunların kesinlikle anlatılmaması ve gören kişinin şeytandan Allah'a sığınarak bunu zihninden silmesi gerektiğini emir buyurmuştur. Bu konuda Hz. Peygamber'den gelen hadîs-i şerif şöyledir: 'Sizden bir kimse hoşuna gitmeyen kötü bir rüya gördüğünde hemen sol tarafına dönüp üç kere 'tu' dedikten sonra üç kere de 'eûzü billâh' çekerek Allah'a sığınsın, bulunduğu taraftan diğer yana dönerek yani yataktaki pozisyonunu değiştirerek yatsın.' Bir başka hadiste ise sahâbeden Ebû Seleme yaşadığı bir tecrübeyi şöyle dile getirmektedir: 'Bir rüya gördüm benim psikolojimi bozdu. Ne zaman ki, Ebû Katâde'nin şöyle dediğini duydum rahatladım: Hz. Peygamber'in şu buyruğunu duyana kadar gördüğüm rüyalar psikolojimi bozuyordu: 'Güzel rüyalar Allah'tandır. Sizden birisi güzel bir rüya görürse onu ancak sevdiği bir kimseye anlatsın. Hoşuna gitmeyen bir rüya görürse, kötü rüyanın ve şeytanın şerrinden Allah'a sığınsın, üç kere sol tarafına 'tu' desin ve bu şekildeki rüyasını asla kimseye anlatmasın. Bunları yaparsa söz konusu rüya ona asla zarar veremez.' Güzel ve iyi rüyalara gelince, bunların da her zaman ve zeminde anlatılması doğru bulunmamıştır. Nitekim Hz. Yakub, oğlu Yusuf'a hitaben 'Yavrucuğum, rüyanı sakın kardeşlerine anlatma. Sana bir tuzak kurabilirler. Çünkü şeytan insana apaçık düşmandır' âyetinin tefsirinde ünlü müfessir Kurtubî rüyaların gizli tutulması gerektiği yönünde kanaatini ortaya koyar ve ardından Hz. Peygamber'den: 'Rüyalar peygamberliğin kırkta biridir. Görülen bir rüya, kişi onu anlatmadıkça bir kuşun ayağında asılı gibidir. Anlattığı zaman düşer ve kaybolur. Bu yüzden akıllı, bilgili, sizi sevdiğini bildiğiniz ve güzel nasihatlerde bulunacak yani hayra yoracak kişiler dışında rüyanızı kimseye anlatmayınız.'Hadisini nakleder. İmam Mâlik de hayra yoracak birini bulmadan rüyanın herkese anlatılmamasını, rüya yorumlayan kişinin de ya hayır konuşması ya da susmasını tavsiye etmiştir. Hz. Yakub'un oğlu Yusuf'a hitaben söylediği söz dikkate alındığında en doğrusunun, bu tür rüyaların gizli tutulması gerektiğidir. Nitekim Hz. Peygamber'in 'Bir ihtiyacınızı gidermede başarılı olmak için onu gizlemek suretiyle yardım isteyiniz. Çünkü her güzel nimete karşı insanların içinde haset oluşabilir' yönündeki tespiti de bu doğrultudadır. Bu bilgiler gösteriyor ki, rüya kişinin hayatında belirleyici bir rol oynamamalıdır. RÜYA TABİRİ Hz. Peygamber'in görülen rüyaların her ortamda ve herkese anlatılmasını doğru bulmadığı yukarıda ifade edilmişti. Öte yandan hadislerde, rüyayı yorumlayacak kişinin a. Akıllı ve bilgili olması, b. Hayra yorma niyeti taşıması yani güzel nasihatlerde bulunması, c. Yorumcunun rüya gören kişiyi sevmesi yani aralarında nefret, husumet ve kıskançlık olmaması şeklinde üç özelliğin birlikte bulunmasının gerekliliği vurgulanmıştı. Bunların tamamı özellikle de üçüncüsü dikkate alındığında rüya kadar, rüya tâbirinin de kişisel olduğu gerçeği karşımıza çıkar. Bu durumda her rüya gören kişinin, belirtilen özelliklerin tamamına sahip, doğru kişileri bulmadıkça rüyasını her ortamda ve herkese anlatması uygun değildir. Hz. Yakub'un oğlu Hz. Yusuf'tan rüyasını kardeşlerine anlatmamasını istemesi de, bu gerçeği ve gerekliliği teyit ve tespit etmektedir. Son devir İslâm düşünürü ve müfessiri Muhammed Hamdi Yazır, 'rüya tâbiri vehbî ve keşfî ilimlerden olduğundan akıl ve mantık yoluyla çözümlenmesi yani yorumlanması zor görünmektedir' şeklinde dikkat çekici bir açıklamada bulunur. Ona göre bu tür meziyetleri olmayan zahirî bakış açısına sahip bir kişinin rahmânî rüya ile hulm denilen şeytanî rüyaları ayırt etmesi oldukça güçtür. Bu yüzdendir ki, dinî duyarlılığı olmayan kişiler, bütün rüyaları şeytanî olarak niteleme yoluna gitmektedirler. Bu noktadan baktığımızda Yusuf sûresinde rüya yorumlayan kişilerin ilâhî vahye muhatap olan Hz. Yakub ve Hz. Yusuf'un peygamber olmaları anlamlıdır. Nitekim baba Hz. Yakub'un uyarısından sonra Hz. Yusuf'a yönelik 'İşte böylece Rabbin seni seçti, sana rüya tâbir etmeyi öğretti, bundan önce ataların İbrahim ve İshak'a yaptığı gibi sana ve Yakub oğullarına nimetini tamamladı. Şüphesiz Rabbin ilim ve hikmet sahibidir' meâlindeki âyet, aslında rüya tâbirinin ilâhî destek ile gerçekleştiğini göstermektedir. Benzer şekilde Hz. Yusuf, zindanda kendisinden talepte bulunan iki gencin rüyalarını tabir etmeden önce 'Bu, bana Rabbimin öğrettiklerindendir'şeklinde bir giriş yapmakta ve rüya tâbirini kendi akıl ve mantık ölçüleriyle değil, Allah'ın vahyi doğrultusunda yaptığına ihtar ve ikazda bulunmaktadır. Hz. Yakub'un Hz. Yusuf'un rüyasının ne anlama geldiğinin bilgisini vahiy yoluyla aldığı yorumunda bulunan Ebû Mansur el-Mâtürîdî, bu yorumuna âyetteki herhangi bir ihtimale / istisnaya yer vermeyen kesinlikteki 'Bunlar sana bir tuzak kurabilirler' sözünün delil olduğunu söylerken, Hz. Yusuf'un zindandaki gençlerin rüyalarını yorumlama sırasında söylediği 'Bu, bana Rabbimin öğrettiklerindendir' sözünü, 'İşte bu Allah'ın peygamberlerine bir lütfudur' şeklinde açıklamıştır. Zemahşerî ise, aynı âyeti 'Size fal veya kehanet cinsinden bir şey söylemiyorum, bunu bana Rabbim vahiy yoluyla buyurdu.' şeklinde tefsir etmiştir. Öte yandan yapılan yorumların mutlaka isabet etmesi gerekmediği, bazı bakımlardan isabet etmeme ihtimalinin her zaman mümkün olduğu geçmiş tecrübelerden bilinmektedir. Sözgelimi Hz. Peygamber'e gelip rüyasını anlatan bir şahsın yorumunu Hz. Ebû Bekir yapmıştır. Yorumun sonunda isabet edip etmediğini Hz. Peygamber'e sorduğunda Hz. Ebû Bekir şu cevabı almıştır: Bazısında isabet ettin, bazısında ise hata ettin'. Yemin ederek isabet ve hata ettiği hususların açıklamasını istemesi karşısında Hz. Peygamber ' Yemin etme' diyerek onu uyarmış ve isteğine cevap vermemiştir. Hz. Ebû Bekir gibi sahâbenin en faziletlisi kabul edilen bir şahsiyetin rüya yorumunda hata ihtimalinin bulunması, diğer insanların yorumlarının değerinin ne olacağını göstermesi bakımından son derece önemlidir. Bu olaydaki dikkate değer ikinci husus, hatalı dahi olsa yorum üstüne yorum yapılmasının Hz. Peygamber tarafından uygun bulunmamış olmasıdır. Bu konuda ikinci çarpıcı örnek olay, Hz. Peygamber'in hicreti ile ilgili rüyadır. Hz. Peygamber Mekke'den hurmalıkları olan bir bölgeye hicret edeceğini rüyasında görmüş ve bu bölgenin ya Yemame veya Hecer olduğunu düşünmüş/yorumlamıştır. Ancak hicret edilecek yer bunlardan hiç biri olmayıp Medine (Yesrib) olarak gerçeklik kazanmıştır. Olayın gelişiminden Hz. Peygamber'in ilk yorumunun hicret edilecek mekân hususunda farklı tezahür ettiği anlaşılmaktadır. Nitekim O'nun, Yemame veya Hecer olarak düşündüğü hicret mahallinin sonradan Medine olduğunu ilâhî vahiy ile öğrenmiş olsa gerektir. Bu durumu da Hz. Peygamber, hiçbir kaygı ve tereddüde kapılmadan açıklıkla sahâbesine bildirmiştir. Bu son iki olaydan anlaşılıyor ki, rüya yorumunu talep eden ve yorumu yapan kişiler asla çıkan sonuca kesin gözüyle bakmamalıdırlar. Nitekim Hz. Peygamber'in umre için Hudeybiye'ye doğru yola çıktıkları sırada gördüğü rüyanın o yıl gerçekleşmeyeceği anlaşıldığında, rüyasının yanlış çıktığına dair münafıklar tarafından yapılan nezaketsiz yorum karşısında Yüce Allah şu âyeti inzal buyurmuştu: 'Allah, Peygamber'inin rüyasının gerçek olduğunu bildirmiştir. Allah izin verirse hiçbir korku duymaksızın saçlarınızın tamamını veya bir kısmını keserek umrenizi yapmak için Mescid-i Harâm'a emin bir şekilde gireceksiniz.'Âyet-i kerîmede Yüce Allah âdeta münafıklara karşı Hz. Peygamber'in rüyasının yorumunu yapmış, fakat yorumun içine ihtimal bildiren ve her şeyin Allah'ın iznine bağlı olduğunu ihtar eden 'Allah izin verirse' (inşaallah) ifadesini eklemiştir. Bu şekilde âyette bir ara cümleye yer verilmesi, rüya yorumunda ihtiyatlı davranılmasını öğretmek ve yorumun başına veya sonuna mutlaka Allah izin verirse anlamına gelen inşallah kaydının konulması uyarısında bulunmak içindir. Bir başka önemli husus, sâdık olması kaydıyla rüyanın gerçekleşme zamanı ile ilgilidir. Nitekim yukarıda söz konusu edilen Hz. Peygamber'in hicretin 6. yılında (628) umre yapmak üzere ashâbı ile birlikte yola çıkmaları, ancak Mekkelilerin izin vermemeleri üzerine Hudeybiye'de bir anlaşma yaparak dönmek zorunda kalmış olmaları bu duruma en çarpıcı örnektir. Hâlbuki Hz. Peygamber gördüğü rüyayı Hudeybiye anlaşmasının yapıldığı yılda umrenin gerçekleşeceği şeklinde yorumlamış ve sahâbesine de bunu bildirmişti. Ancak gelişmeler olayın Hz. Peygamber'in zaman bakımından yorumunu doğrulayacak şekilde gerçekleşmesini engelledi ve ziyaretin bir yıl sonra olabileceği anlaşıldı. Bu durum yukarıda zikredilen Fetih Sûresi 27. âyetinde de bildirildi. Bu olaydan anlaşılıyor ki, rüyanın ne zaman gerçekleşeceği konusunda bir zaman dilimi belirlemek pek de mümkün görünmemektedir. Bu hususta olabilecek zamansal bir farklılık ihtimali her zaman göz önünde bulundurulmalıdır. Bununla birlikte Hz. Peygamber'in rüyasının doğruluğu zaman bakımından bir yıl gibi bir farklılık arz etse bile, rüyada bildirilen umrenin mutlaka gerçekleşeceği Yüce Allah tarafından indirilen âyetle teyit edilmiştir. Ebû Mansur el-Mâtürîdî, rüya yorumunda zaman bakımından bir farklılığın olması ihtimalinin mümkün olduğuna Hz. Yusuf'un gördüğü rüyanın kırk yıl sonra gerçekleşmesini örnek gösterir. Buna ilâveten o, 'Peygamberine rüyayı gösteren Yüce Allah niçin zaman dilimi hususunda isabet etmesini irade etmedi?' sorusuna meâlen şöyle cevap verir: Yüce Allah bazen bir şeyi emreder ama emrettiği hususun gerçekleşmesini istemeyebilir. Hudeybiye yılındaki rüyada tam da bu husus gerçekleşmiştir. Nitekim benzer şekilde Hz. İbrahim'e oğlunu kurban etmesini emreden Yüce Allah, bıçağın kesmesini engelleyerek, Hz. İbrahim'in emri yerine getirmesini istememiştir. Demek ki, Yüce Allah burada emrettiği hususu değil, aksinin gerçekleşmesini murat etmiştir. Hem Hz. Peygamber'in hem de Hz. İbrahim'in rüyalarının belirtilen zamanda veya şekilde gerçekleşmesinin istenmemesi, gelecekle ilgili diğer işlerde olduğu gibi, rüya konusunda da yapılan yorumlara kesin gözüyle bakılmamasını, aksine bu tür hususların Yüce Allah'ın kendi dilemesine (meşîetine) bırakılmasını ihtar etmektedir. Nitekim bir sonraki yıl Mescid-i Harâm'a umrenin yapılacağına dair buyruğuna ihtimal bildiren inşallah kaydının konması, bu yorumu destekler mahiyettedir. Hz. Peygamber'in hem kendi rüyalarına hem de ashâbının rüyalarına dair yorumları hadis kitaplarında çokça zikredilmektedir. Hz. Âişe ile evliliğinin kendisine rüyada müjde olarak verilmesi, halası Ümmü Harâm'ın bir deniz seferinde şehit düşeceğinin bildirilmesi, Hicret'in haber verilmesi bunlardan bir kaçıdır. Ancak bu yorumların gerçekleşme zamanına dair bir kayıt hiçbir şekilde konulmamıştır. Bununla birlikte Hz. Peygamber kötü rüyaları 'şeytanın uykusunda insanla oynaması' olarak nitelemiş, bunların anlatılmasını kesin bir dille yasaklamış ve yorum taleplerini de geri çevirmiştir.