Libya'daki iç savaş ve bölgeye asker gönderilmesine ilişkin tezkerenin Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) tarafından kabul edilmesiyle gündeme gelen Türkiye- Libya ilişkilerinin tarihi sürecine Devlet Arşivlerinde saklanan belgeler ışık tutuyor.
Belgeler arasında İtalya'nın Osmanlı devletine harp ilanı, Tobruk mevkisinin İtalyanlar tarafından işgali üzerine Bingazi ahalisine silah dağıtılması, sahil şeridinde düşmana karşı yerel güçlerle savunmaya devam edilmesi, Binbaşı Enver Paşa'nın Bingazi'ye gönderilmesi gibi kayıtlar yer alıyor.
Polis Akademisi Uluslararası Güvenlik Anabilim Dalı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Osman Köse, geçmişte Osmanlı topraklarında yer alan ve Trablusgarp olarak adlandırılan Libya'da yaşananlara Türkiye'nin neden kayıtsız kalmaması gerektiğini, Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığında muhafaza edilen tarihi kayıtlara dayanarak anlattı.
Bölgenin tarihine ilişkin bilgi veren Köse, Osmanlı devletinin zayıflamaya başlamasını fırsat bilen Batılı büyük güçlerin stratejik öneme sahip bazı toprak parçalarını fırsat buldukça işgale ve paylaşıma başladıklarını aktardı.
Bu kapsamda öne çıkan yerlerden bir kısmının da Doğu Akdeniz havzası kenarında olan Osmanlı toprakları olduğunu belirten Köse, "Fransa 1930'da Tunus ve Cezayir'i, İspanya 1860 yılında Fas'ı ve İngiltere de 1882 yılında Mısır'ı işgal etmişti. 19. Asır sonlarında büyük devletler arasına giren İtalya da stratejik öneme sahip olan Trablusgarp üzerinde faaliyetlere başladı. Trablusgarp ve Bingazi'de bankalar açarak, ticari faaliyetlere ve bu coğrafya üzerinde siyasi ve iktisadi ağırlık için girişimlerine hız verdi." dedi.
Osmanlı devletinde 1908'de II. Meşrutiyet'in ilanı ve akabinde II. Abdülhamid'in iktidardan uzaklaştırılmasıyla devletin hızla dağılma sürecine girdiğini dile getiren Köse, bu süreci şöyle anlattı:
"1908'de Avusturya Bosna- Hersek'i ilhak etti. Bulgaristan bağımsızlığını ilan etti ve Yunanistan ilhak için Girit üzerindeki faaliyetlerini yoğunlaştırdı. İtalya ise bu kargaşadan istifade ile Trablusgarp üzerindeki faaliyetlerini ağırlık vererek işgal için fırsat gözetlemeye başladı. Bu gelişmeler üzerine Osmanlı devletine 28 Eylül 1911'de 24 saatlik bir nota vererek, Osmanlı devletinin Trablusgarp ve Bingazi'yi atıl bıraktığı ve buradaki İtalyan memurlarına iyi davranılmadığını öne sürerek, cevap istedi. Fakat notanın cevabını almadan Trablusgarp'ı işgale başladı. Osmanlı devleti işgal karşısında iktisadi, askeri ve uluslararası dengeler itibarıyla çaresiz bir konumdaydı. Fakat Bingazi ve Trablusgarp'daki Osmanlı askeri birimleri halkı teşkilatlandırıp, silah dağıtarak ve yardımlarla işgale karşı halkı moralize etti. Yine arşivlerimizdeki tarihi belgelerde, Tobruk mevkisinin İtalyanlar tarafından işgali üzerine Bingazi ahalisine silah dağıtıldığı, Sunusi şeyhleri tarafından ordugaha sevk edilecek olan Arap gönüllülerin iaşelerinin sağlanması gerektiği, acil para ihtiyacının karşılanması için Mısır Komiserliği ile irtibata geçildiğini görüyoruz."
"Enver Bey ile Mustafa Kemal Paşa halkı teşkilatlandırıp, İtalyanlara engel oldu"
Osmanlı hükümetinin Trablusgarp'a doğrudan müdahale edemese de bazı subayların Mısır ve Tunus üzerinden işgal bölgelerine gönderildiğini belirten Köse, "Erkan-ı Harbiye Binbaşısı Enver Bey ile Mustafa Kemal Paşa, halkı teşkilatlandırarak İtalyanların iç bölgelere geçişine engel oldu. Buna ilişkin devlet arşivleri kayıtlarında Erkan-ı Harbiye Binbaşısı Enver Bey'in bütün Bingazi mıntıkası kumandanlığı görevini üzerine alması hakkında Harbiye nazırının yazısı yer alıyor." ifadelerini kullandı.
