CANLI YAYIN

102. yılında belgelerle Cumhuriyet! Arşivden neler çıktı

Türkiye Cumhuriyeti 120 yaşında... Mustafa Kemal Atatürk'ün "Egemenlik kayıtsız, şartsız milletindir" ilkesiyle temellerini attığı Türkiye Cumhuriyeti'nin ilan süreci, Devlet Arşivleri'ndeki tarihi kayıtlarla yeniden canlandı. Belgelerde, 29 Ekim 1923'te "Türkiye Devleti'nin hükümet şekli Cumhuriyettir" hükmünün Meclis'te kabul edilmesi, yurt içi ve dışında yankı uyandıran kutlamalar, Atatürk inkılaplarına dair resmi yazışmalar ve Cumhuriyet'in ilk yıllarına ait coşkulu bayram hazırlıkları yer alıyor. 102 yıldır her 29 Ekim'de aynı inançla kutlanan Cumhuriyet, arşivlerde saklı bu belgelerle bir kez daha milletin bağımsızlık destanını hatırlatıyor. İşte 102. yaşında belgelerle Cumhuriyet...

Giriş Tarihi:
102. yılında belgelerle Cumhuriyet! Arşivden neler çıktı - 1

Türkiye Cumhuriyeti'nin ilan süreci, Devlet Arşivleri'ndeki tarihi kayıtlarla yeniden canlandı...

102. yılında belgelerle Cumhuriyet! Arşivden neler çıktı - 2

Türkiye Cumhuriyeti'nin Kurucusu Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ün 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkmasıyla yakılan bağımsızlık meşalesi, Türk milletinin verdiği büyük mücadele sayesinde bir daha hiç sönmedi.

102. yılında belgelerle Cumhuriyet! Arşivden neler çıktı - 3

Mustafa Kemal Atatürk, Erzurum Kongresi'nde Mazhar Müfit Bey'e, "Zaferden sonra hükümet şeklinin cumhuriyet olacağını" söyledi ancak yakın çevresi ne de toplum henüz cumhuriyet sistemine alışık olmadığı için bu düşüncesini milli bir sır olarak sakladı.

102. yılında belgelerle Cumhuriyet! Arşivden neler çıktı - 4

23 Nisan 1920'de Türkiye Büyük Millet Meclisinin açılmasıyla Türk milletinin yaşamında yeni bir dönem başlamış oldu.

102. yılında belgelerle Cumhuriyet! Arşivden neler çıktı - 5

Artık halkın temsilcilerinden oluşan Türkiye Büyük Millet Meclisinin üstünde hiçbir gücün olmadığı ortaya koyuldu.

102. yılında belgelerle Cumhuriyet! Arşivden neler çıktı - 6

Kurtuluş Savaşı'nın başarıyla sonuçlanmasının ardından, yeni Türk devletinin varlığı, 24 Temmuz 1923'te imzalanan Lozan Antlaşması ile tescillenmiş oldu.

102. yılında belgelerle Cumhuriyet! Arşivden neler çıktı - 7

İkinci dönem Türkiye Büyük Millet Meclisinin toplanmasından 2 ay sonra 13 Ekim 1923'te Ankara, Türkiye'nin hükümet merkezi oldu. Artık mevcut rejimin isminin de bütün açıklığı ile konulması, yeni devletin başkanının seçilmesi gerekiyordu.

102. yılında belgelerle Cumhuriyet! Arşivden neler çıktı - 8

O güne kadar devlet başkanlığı görevi, Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanı olarak Mustafa Kemal Paşa tarafından yürütüldü. Diğer taraftan bazı yabancı ülkeler de Lozan Antlaşması'nın onayı için Türkiye'deki yeni devlet rejiminin daha açık şekilde belirlenmesini istiyordu.

102. yılında belgelerle Cumhuriyet! Arşivden neler çıktı - 9

27 Ekim 1923'te İcra Vekilleri Heyetinin istifası ve Meclisin güvenini kazanacak bir kabine listesinin oluşturulamaması da bu soruna acil bir çözüm gerektirdi.

102. yılında belgelerle Cumhuriyet! Arşivden neler çıktı - 10

"YARIN CUMHURİYET İLAN EDECEĞİZ"

Atatürk, 28 Ekim 1923 akşamına kadar hükümetin kurulamaması üzerine Çankaya Köşkü'nde arkadaşları için Latife Hanım'a bir sofra hazırlattı.

102. yılında belgelerle Cumhuriyet! Arşivden neler çıktı - 11

İsmet Paşa, Ali Fuat Paşa, Halit Paşa, Kemalettin Sami Bey'in de yer aldığı akşam yemeğinde yaşananları Atatürk, Nutuk'ta şöyle anlattı:

"Gece olmuştu... Çankaya'ya gitmek üzere Meclis binasından ayrılırken, koridorlarda beni beklemekte olan Kemalettin Sami ve Halit Paşa'lara rastladım. Ali Fuat Paşa, Ankara'dan hareket ederken bunların Ankara'ya geldiklerini o günkü gazetede 'Bir Uğurlama ve Bir Karşılama' başlığı altında okumuştum. Daha kendileriyle görüşmemiştim. Benimle konuşmak üzere geç vakte kadar orada beklediklerini anlayınca, akşam yemeğine gelmelerini, Milli Savunma Bakanı Kazım Paşa vasıtasıyla kendilerine bildirdim. İsmet Paşa ile Kazım Paşa'ya ve Fethi Bey'e de Çankaya'ya benimle birlikte gelmelerini söyledim. Çankaya'ya gittiğim zaman, orada, beni görmek üzere gelmiş bulunan Rize Milletvekili Fuat, Afyonkarahisar Milletvekili Ruşen Eşref Bey'lerle karşılaştım. Onları da yemeğe alıkoydum.

102. yılında belgelerle Cumhuriyet! Arşivden neler çıktı - 12

Yemek sırasında, 'Yarın Cumhuriyet ilan edeceğiz' dedim. Orada bulunan arkadaşlar, derhal düşünceme katıldılar. Yemeği bıraktık. O dakikadan itibaren, nasıl hareket edileceği konusunda kısa bir program belirledim ve arkadaşları görevlendirdim. Belirlediğim programın ve verdiğim talimatın uygulanışını göreceksiniz.

102. yılında belgelerle Cumhuriyet! Arşivden neler çıktı - 13

Efendiler, görüyorsunuz ki Cumhuriyet ilanına karar vermek için Ankara'da bulunan bütün arkadaşlarımı davet ederek onlarla görüşüp tartışmaya asla lüzum ve gereksinim duymadım. Çünkü, onların da aslında ve tabii olarak benim gibi düşündüklerinden şüphe etmiyordum. Halbuki o sırada Ankara'da bulunmayan bazı kişiler, yetkileri olmadığı halde, kendilerine haber verilmeden, düşünce ve rızaları alınmadan Cumhuriyet'in ilan edilmiş olmasını bize gücenme ve bizden ayrılma sebebi saydılar."

102. yılında belgelerle Cumhuriyet! Arşivden neler çıktı - 14

"TÜRKİYE CUMHURİYETİ MESUT, MUVAFFAK VE MUZAFFER OLACAKTIR"

Mustafa Kemal Paşa o gece İsmet Paşa ile 1921 Anayasası'nın bazı maddelerini değiştiren kanun tasarısını hazırladı.

"Türkiye devletinin hükümet şekli Cumhuriyettir." hükmünün yer aldığı tasarı üzerinde TBMM'de yapılan konuşmalardan sonra saat 20.30'da oturuma katılan 158 üyenin tamamının oyuyla Cumhuriyet'in ilanı kabul edildi. Cumhuriyet'in ilanı "Yaşasın Cumhuriyet"sesleri ve alkışlarla karşılandı.

102. yılında belgelerle Cumhuriyet! Arşivden neler çıktı - 15

Böylece yeni devletin yönetim biçimi bütün açıklığı ile ismini almış oldu. Cumhuriyet'in ilanı ile "Egemenlik kayıtsız, şartsız milletindir"ilkesi de artık devlet yönetiminde en belirgin şekliyle yerini buldu.

102. yılında belgelerle Cumhuriyet! Arşivden neler çıktı - 16

Ardından cumhurbaşkanlığı seçimine geçildi. Yapılan gizli oylamada 158 milletvekilinin tamamının oyunu alan Gazi Mustafa Kemal Atatürk, TBMM tarafından yeni Türk devletinin ilk cumhurbaşkanı seçildi. Bunun üzerine kürsüye gelen Atatürk, yaptığı konuşmasını, "Türkiye Cumhuriyeti mesut, muvaffak ve muzaffer olacaktır." sözü ile bitirdi.

Böylece devletin adı ve rejimiyle ilgili tartışmalara son verildi ve devlet başkanlığı konusu çözüme kavuştu. Hükümetin kurulma şekli yeniden düzenlendi.

102. yılında belgelerle Cumhuriyet! Arşivden neler çıktı - 17

Buna göre, cumhurbaşkanı başbakanı atayacak, başbakan da bakanlarını seçip cumhurbaşkanının onayına sunacaktı. Bu uygulamayla, Meclis Hükümeti Sistemi yerine parlamenter rejime geçilmiş oldu.

102. yılında belgelerle Cumhuriyet! Arşivden neler çıktı - 18

"MİLLİ BAYRAM" OLARAK KUTLANMAYA BAŞLANDI

İlk hükümeti kurmakla İsmet İnönü görevlendirilirken, Fethi Okyar da TBMM Başkanlığı'na seçildi.

Türk halkı, 29 Ekim gecesi ve 30 Ekim günü Cumhuriyet'in ilanını kutladı. 26 Ekim 1924'te yayımlanan kararname ile Cumhuriyet'in ilanının 101 pare top atışı ve düzenlenecek etkinliklerle kutlanmasına karar verildi.

102. yılında belgelerle Cumhuriyet! Arşivden neler çıktı - 19

Karar doğrultusunda 29 Ekim 1924'teki etkinlikler, kutlamaların başlangıcı oldu.

Hariciye Vekaleti, 2 Şubat 1925'te bir kanun teklifiyle 29 Ekim'in bayram olmasını önerdi. Teklif, Meclis Anayasa Komisyonu tarafından incelendi ve 18 Nisan'da karara bağlandı.

102. yılında belgelerle Cumhuriyet! Arşivden neler çıktı - 20

TBMM'de teklifin 19 Nisan'da kabul edilmesi ve yeni Türk devletinin Mustafa Kemal Atatürk önderliğinde yüzünü çağdaşlaşma ve demokrasiye çevirmesiyle 29 Ekim, 1925 yılından bu yana "milli bayram" olarak kutlanmaya başlandı.

102. yılında belgelerle Cumhuriyet! Arşivden neler çıktı - 21

ARŞİVDEN HANGİ BELGELER ÇIKTI

Türkiye Cumhuriyeti'nin ilan süreci, Devlet Arşivleri'ndeki tarihi kayıtlarla da yeniden canlandı. Belgelerde, 29 Ekim 1923'te "Türkiye Devleti'nin hükümet şekli Cumhuriyettir" hükmünün Meclis'te kabul edilmesi, yurt içi ve dışında yankı uyandıran kutlamalar, Atatürk inkılaplarına dair resmi yazışmalar ve Cumhuriyet'in ilk yıllarına ait coşkulu bayram hazırlıkları yer alıyor. 102 yıldır her 29 Ekim'de aynı inançla kutlanan Cumhuriyet, arşivlerde saklı bu belgelerle bir kez daha milletin bağımsızlık destanını hatırlatıyor. İşte 102. yaşında belgelerle Cumhuriyet...

102. yılında belgelerle Cumhuriyet! Arşivden neler çıktı - 22

Cumhuriyetin ilanı ve sonrasında yaşananlara ilişkin tarihi belgeler arasında Cumhuriyet'in ilanından sonra yeni devletin yönetim biçiminin, "Cumhuriyet" ismini aldığının duyurulduğu belge dikkati çekiyor. Belgelerde, TBMM'nin 29 Ekim 1923'teki toplantısında Türkiye Devleti hükümet şeklinin "Cumhuriyet" olduğunun kabul edildiği ve Gazi Mustafa Kemal Paşa'nın "Cumhurbaşkanı" seçildiği bilgisi yer alıyor.

102. yılında belgelerle Cumhuriyet! Arşivden neler çıktı - 23

Belgelerde, TBMM'nin 29 Ekim 1923'teki toplantısında Türkiye Devleti hükümet şeklinin "Cumhuriyet" olduğunun kabul edildiği ve Gazi Mustafa Kemal Paşa'nın "Cumhurbaşkanı" seçildiği bilgisi yer alıyor.

102. yılında belgelerle Cumhuriyet! Arşivden neler çıktı - 24

Belgelerde, TBMM'nin 29 Ekim 1923'teki toplantısında, Türkiye Devleti hükümet şeklinin "Cumhuriyet" olarak kabul edildiği ve Gazi Mustafa Kemal Paşa'nın "Cumhurbaşkanı" seçildiği bilgisi ile bunun İstanbul'daki sefir ve mümessillere Dersaadet Murahhaslığınca tebliğ edildiği görülüyor.

102. yılında belgelerle Cumhuriyet! Arşivden neler çıktı - 25

TBMM'nin 29 Ekim 1923'teki toplantısında, Türkiye Devleti hükümet şeklinin "Cumhuriyet" olarak kabul edildiği ve Gazi Mustafa Kemal Paşa'nın "Cumhurbaşkanı" seçildiği bilgisi ile bunun İstanbul'daki sefir ve mümessillere Dersaadet Murahhaslığınca tebliğ edildiği görülüyor.

102. yılında belgelerle Cumhuriyet! Arşivden neler çıktı - 26

Cumhuriyetin ilanı tüm yurtta coşkuya kutlanırken, Türk limanlarında bulunan müttefik harp gemilerinin de top atışı yaptığı ve gemileri alay sancaklarıyla donatarak, kutlamalara katıldıklarına ilişkin bilgiler 30 Ekim 1923 tarihli belgede dikkati çekiyor.

102. yılında belgelerle Cumhuriyet! Arşivden neler çıktı - 27

Cumhuriyet'in ilanının, sadece yurt içinde değil, yurt dışında da geniş yankı uyandırdığı tarihi belgelerde yer buluyor. Bazı ülke temsilcilerinin Mustafa Kemal Paşa'ya iletilmek üzere, İstanbul Murahhası Adnan Bey'e gönderdikleri 1 Kasım 1923 tarihli belgelerdeki Fransızca ve İngilizce kutlama mesajları, Cumhuriyet'in ilanının yurt dışındaki etkisini gözler önüne seriyor.

102. yılında belgelerle Cumhuriyet! Arşivden neler çıktı - 28

Bazı ülke temsilcilerinin Mustafa Kemal Paşa'ya iletilmek üzere, İstanbul Murahhası Adnan Bey'e gönderdikleri 1 Kasım 1923 tarihli belgelerdeki Fransızca ve İngilizce kutlama mesajları, Cumhuriyet'in ilanının yurt dışındaki etkisini gözler önüne seriyor.

102. yılında belgelerle Cumhuriyet! Arşivden neler çıktı - 29

Bazı ülke temsilcilerinin Mustafa Kemal Paşa'ya iletilmek üzere, İstanbul Murahhası Adnan Bey'e gönderdikleri 1 Kasım 1923 tarihli belgelerdeki Fransızca ve İngilizce kutlama mesajları, Cumhuriyet'in ilanının yurt dışındaki etkisini gözler önüne seriyor.

102. yılında belgelerle Cumhuriyet! Arşivden neler çıktı - 30

Bazı ülke temsilcilerinin Mustafa Kemal Paşa'ya iletilmek üzere, İstanbul Murahhası Adnan Bey'e gönderdikleri 1 Kasım 1923 tarihli belgelerdeki Fransızca ve İngilizce kutlama mesajları, Cumhuriyet'in ilanının yurt dışındaki etkisini gözler önüne seriyor.

102. yılında belgelerle Cumhuriyet! Arşivden neler çıktı - 31

Bazı ülke temsilcilerinin Mustafa Kemal Paşa'ya iletilmek üzere, İstanbul Murahhası Adnan Bey'e gönderdikleri 1 Kasım 1923 tarihli belgelerdeki Fransızca ve İngilizce kutlama mesajları, Cumhuriyet'in ilanının yurt dışındaki etkisini gözler önüne seriyor.

102. yılında belgelerle Cumhuriyet! Arşivden neler çıktı - 32

Bazı ülke temsilcilerinin Mustafa Kemal Paşa'ya iletilmek üzere, İstanbul Murahhası Adnan Bey'e gönderdikleri 1 Kasım 1923 tarihli belgelerdeki Fransızca ve İngilizce kutlama mesajları, Cumhuriyet'in ilanının yurt dışındaki etkisini gözler önüne seriyor.

102. yılında belgelerle Cumhuriyet! Arşivden neler çıktı - 33

Bazı ülke temsilcilerinin Mustafa Kemal Paşa'ya iletilmek üzere, İstanbul Murahhası Adnan Bey'e gönderdikleri 1 Kasım 1923 tarihli belgelerdeki Fransızca ve İngilizce kutlama mesajları, Cumhuriyet'in ilanının yurt dışındaki etkisini gözler önüne seriyor.

102. yılında belgelerle Cumhuriyet! Arşivden neler çıktı - 34

Aralarında Amerika'nın 1919'un sonlarında İstanbul'da "yüksek komiser" olarak görevlendirdiği Tuğamiral Mark Lambert Bristol'un da bulunduğu bazı ülke temsilcilerinin Mustafa Kemal Paşa'ya iletilmek üzere, İstanbul Murahhası Adnan Bey'e gönderdikleri 1 Kasım 1923 tarihli belgelerdeki Fransızca ve İngilizce kutlama mesajları, Cumhuriyet'in ilanının yurt dışındaki etkisini gözler önüne seriyor.

102. yılında belgelerle Cumhuriyet! Arşivden neler çıktı - 35

HUTBE İLE İLGİLİ DİKKAT ÇEKEN BELGE

5 Mart 1924 tarihli belgede hutbelerde "ad anmaksızın" millet ve cumhuriyetin saadet ve selameti için dua edilmesi hususunda vilayetlere tebligatta bulunulduğu aktarılıyor.

102. yılında belgelerle Cumhuriyet! Arşivden neler çıktı - 36

5 Mart 1924 tarihli belgede hutbelerde "ad anmaksızın" millet ve cumhuriyetin saadet ve selameti için dua edilmesi hususunda vilayetlere tebligatta bulunulduğu aktarılıyor.

102. yılında belgelerle Cumhuriyet! Arşivden neler çıktı - 37

16 Mart 1924 tarihli belgede, "Cumhuriyet" unvanıyla çıkarılacak ajanda, takvim ve defterlere resminin basılması hususunda Mustafa Kemal Paşa'nın izninin, Ticaret Bakanlığına bildirildiği belirtiliyor.

102. yılında belgelerle Cumhuriyet! Arşivden neler çıktı - 38

16 Mart 1924 tarihli belgede, "Cumhuriyet" unvanıyla çıkarılacak ajanda, takvim ve defterlere resminin basılması hususunda Mustafa Kemal Paşa'nın izninin, Ticaret Bakanlığına bildirildiği belirtiliyor.

102. yılında belgelerle Cumhuriyet! Arşivden neler çıktı - 39

16 Mart 1924 tarihli belgede, "Cumhuriyet" unvanıyla çıkarılacak ajanda, takvim ve defterlere resminin basılması hususunda Mustafa Kemal Paşa'nın izninin, Ticaret Bakanlığına bildirildiği belirtiliyor.

102. yılında belgelerle Cumhuriyet! Arşivden neler çıktı - 40

16 Mart 1924 tarihli belgede, "Cumhuriyet" unvanıyla çıkarılacak ajanda, takvim ve defterlere resminin basılması hususunda Mustafa Kemal Paşa'nın izninin, Ticaret Bakanlığına bildirildiği belirtiliyor.

102. yılında belgelerle Cumhuriyet! Arşivden neler çıktı - 41

İNKILAPLAR

Atatürk'ün kendi ifadesiyle"milletin esenliği için halk adına"yapılan ve yeni Türk devletini çağdaş bir devlet haline getirmeyi amaçlayan inkılaplarına dair de arşivlerde çok sayıda kayıt bulunuyor. Bu kapsamda 30 Mart 1924 tarihli belgede Atatürk inkılaplarının uygulanması konusunda devlet görevlilerinin gerekli hassasiyeti göstermeleri, ihmali olanların ise görevden alınmalarına dair bilgiler göze çarpıyor.

102. yılında belgelerle Cumhuriyet! Arşivden neler çıktı - 42

23 Mayıs 1928 tarihli belgede, 1 Kasım 1928'de hayata geçirilecek olan harf inkılabına ilişkin çalışmalara ışık tutuluyor. Belgede, Türk dilinde Latin harflerinin uygulanmasını görüşmek üzere bir heyet kurulmasının bilgisi veriliyor.

102. yılında belgelerle Cumhuriyet! Arşivden neler çıktı - 43

Atatürk'ün kendi ifadesiyle "milletin esenliği için halk adına" yapılan ve yeni Türk devletini çağdaş bir devlet haline getirmeyi amaçlayan inkılaplarına dair de arşivlerde çok sayıda kayıt bulunuyor. Cumhuriyet Hükümeti adına verilen ziyafet ve davetlere gelecek olan kişilerin eşlerini de getirmelerine dair talep içeren belge ise kadınlara verilen haklar konusundaki önemi vurguluyor.

102. yılında belgelerle Cumhuriyet! Arşivden neler çıktı - 44

Mustafa Kemal Atatürk'ün kendi ifadesiyle "milletin esenliği için halk adına" yapılan ve yeni Türk devletini çağdaş bir devlet haline getirmeyi amaçlayan inkılaplarına dair de arşivlerde çok sayıda kayıt bulunuyor. İnkılapların halka doğru iletilmesinin önemine işaret eden bir belgede de Atatürk inkılapları ruhuna uygun olarak halkı aydınlatan müftülere takdirname verildiği görülüyor.

102. yılında belgelerle Cumhuriyet! Arşivden neler çıktı - 45

Cumhuriyetin birinci yılı ve diğer yıl dönümlerinde tüm yurtta yapılacak kutlamalara dair hazırlıklar da belgelere yansıyor.

Buna göre 26 Ekim 1924 tarihli belgede, cumhuriyetin ilan günü olan 29 Ekim'de tüm yurtta yüz bir pare top atışı yapılmasına ilişkin duyuru arşivlerde yer alıyor.

102. yılında belgelerle Cumhuriyet! Arşivden neler çıktı - 46

Cumhuriyetin yıldönümü dolayısıyla Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Paşa'nın tebrikleri öğleden sonra kabul edeceği ve kabul sırasına ilişkin bilgilere yer veriliyor.

102. yılında belgelerle Cumhuriyet! Arşivden neler çıktı - 47

Cumhuriyetin yıldönümü dolayısıyla Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Paşa'nın tebrikleri öğleden sonra kabul edeceği ve kabul sırasına ilişkin bilgilere yer veriliyor.

102. yılında belgelerle Cumhuriyet! Arşivden neler çıktı - 48

Cumhuriyetin yıldönümü dolayısıyla Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Paşa'nın tebrikleri öğleden sonra kabul edeceği ve kabul sırasına ilişkin bilgilere yer veriliyor.

102. yılında belgelerle Cumhuriyet! Arşivden neler çıktı - 49

Cumhuriyetin yıldönümü dolayısıyla Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Paşa'nın tebrikleri öğleden sonra kabul edeceği ve kabul sırasına ilişkin bilgilere yer veriliyor.

102. yılında belgelerle Cumhuriyet! Arşivden neler çıktı - 50

Milli Saraylar Müdürlüğünde bulunan yemek takımlarının Cumhuriyet Bayramı töreni dolayısıyla Ankara Palas'ta verilecek ziyafetler için Ankara'ya sevkine dair belge dikkati çekiyor.