Bin yıllık imparatorluğun izleri: Roma’nın 50 harikası arasında Türkiye’den 3 antik miras dünya listesinde!

The Daily Telegraph tarafından hazırlanan kapsamlı araştırma, 24 ülkede yer alan 50 Roma harikasını karşılaştırmalı olarak inceliyor. Libya'nın kumları altındaki antik şehirlerden Fransa'nın görkemli kemerlerine, Hırvatistan'daki amfitiyatrolardan Türkiye'nin 3 unutulmaz mirasına uzanıyor. İşte o eserler... 50) Herkül Kulesi, İspanya La Coruna yakınlarında, deniz kıyısındaki bir uçurumun tepesinde yükselen 56 metrelik bu granit kule diğer adıyla Farum Brigantium günümüze ulaşan en eski Roma deniz feneridir. MS 1. yüzyılda inşa edilen yapı, Roma mühendisliğinin kalıcılığını gözler önüne serer. 49) Felix Romuliana, Sırbistan Doğu Sırbistan'da yer alan bu görkemli saray kompleksi, Roma İmparatoru Galerius'un MS 298 civarında yaptırdığı bir imparatorluk ikametgâhıdır. Kalıntıları, Roma'nın Balkanlar üzerindeki egemenliğinin gücünü ve ihtişamını hala açıkça yansıtır. 48) Capidava, Romanya Roma İmparatorluğu, 1. yüzyılda bugünkü Romanya topraklarında yer alan bu bölgeyi stratejik bir ileri karakola dönüştürmüştür. Karadeniz'den yaklaşık 30 mil içeride, Tuna Nehri'nin kuzey kıyısında konumlanan Capidava, Roma'nın sınırlarını koruyan uyanık bir asker gibi bölgeyi gözetlerdi. (Fotoğraftaki yer: Herkül Kulesi)47) Garni Tapınağı, Ermenistan Kafkasya'nın sınırlarında, MS 77 civarında inşa edilen Garni Tapınağı, Mithras'a adanmış olup Greko-Romen mimarisinin en doğuda bulunan örneği olarak kabul edilir. 46) Lugo Surları, İspanya Üçüncü yüzyılda, Galiçya'daki Lucus Augusti adlı Roma kolonisini korumak amacıyla inşa edilen Lugo Surları, yaklaşık bir mil uzunluğundadır ve aradan geçen yüzyıllara rağmen neredeyse tamamen korunmuştur. 45) Evora Tapınağı, Portekiz Alentejo bölgesinin başkenti Evora, Roma döneminde Ebora Liberalitas Julia adıyla bilinen bir koloniydi. 1. yüzyılda, muhtemelen Augustus'un tanrılaştırılması onuruna yapılan tapınak, kentin Roma geçmişine dair en belirgin kalıntıdır. (Fotoğraftaki yer: Capidava Kalesi)44) Yerebatan Sarnıcı, Türkiye İstanbul, yüzyıllar boyunca farklı uygarlıkların izlerini taşımıştır; ancak şehrin altına indiğinizde, İmparator Konstantin döneminde inşa edilip Justinianus tarafından genişletilen bu görkemli yeraltı su deposu sizi karşılar. 43) Filibe Tiyatrosu, Bulgaristan Günümüzde tabelalarda 'Plovdiv' olarak geçse de, Bulgaristan'ın ikinci büyük kenti derinlerinde hâlâ Greko-Romen Filibe kimliğini taşır; 1. yüzyıldan kalma bu antik tiyatro, o dönemin ihtişamını bugün bile yaşatır. (Fotoğraftaki yer: Yerebatan Sarnıcı)42) Butrint, Arnavutluk Romalılar tarafından 'Buthrotum' olarak adlandırılan Butrint, Yunanistan sınırının hemen ötesinde, harap villalar ve tapınaklardan oluşan yapısıyla Arnavutluk'un en önemli arkeolojik hazinelerinden biridir. 41) Baf Arkeoloji Parkı, Kıbrıs Akdeniz'in büyük adalarından biri olan Kıbrıs, tarihinin önemli bir kısmını antik Yunan kültürüne borçludur; ancak burada yer alan Dionysos Evi ve büyüleyici mozaikleri, Roma döneminin en değerli eserleri arasında kabul edilir. (Fotoğraftaki yer: Evora Roma Tapınağı)40) Antonin Duvarı, Birleşik Krallık Hadrian Duvarı'nın yaklaşık yarısı uzunluğunda, 39 mil boyunca uzanan Antonin Duvarı, Forth Körfezi ile Clyde arasında inşa edilmiştir. Kereste ve çimden yapılmış olmasına rağmen, aynı şekilde Roma İmparatorluğu'nun kuzey sınırını koruma amacı taşımıştır. 39) Jüpiter Tapınağı, Şam, Suriye MÖ 64'teki Roma fethinden önce Aramiler tarafından yapılan bir tapınağın yerinde yükselen bu yapı, zamanla Yunan tapınağına, ardından bir kiliseye ve son olarak bir camiye dönüştürülmüştür. Günümüzde hala ayakta kalan Jüpiter Tapınağı, antik Şam'ın çok katmanlı tarihinin simgesidir. 38) Viyana Tiyatrosu, Fransa Rhone Nehri kıyısında, 1. yüzyıldan kalma bu etkileyici tiyatro, olağanüstü derecede iyi korunmuştur. Günümüzde de kullanılmaya devam eden yapı, her yıl temmuz ayında düzenlenen ünlü caz festivaliyle Isere bölgesinin kültürel kalbini oluşturur. (Fotoğraftaki yer: Plovdiv amfitiyatrosu)37) Kom el-Dikka, Mısır Mısır'ın kendine özgü kadim geçmişi olsa da, İskenderiye'deki Kom el-Dikka bölgesinde yer alan tapınaklar ve tiyatro, bir uygarlığın diğerinin mirası üzerine nasıl yükseldiğini gösteren etkileyici bir örnektir. 36) Palmira, Suriye Son on beş yılda savaş ve yıkım bu antik kenti büyük ölçüde tahrip etse de, Palmira hala Suriye Çölü'nün ortasında parlayan bir miras olarak kalmıştır. 2. yüzyıldan kalma tiyatrosu ise Roma mimarisinin en seçkin örneklerinden biriydi. 35) Ostia Antica, İtalya Deniz kıyısında olmayan Roma'nın yükselişi, Tiber Nehri'nin ağzında kurulan bu önemli liman sayesinde mümkün olmuştur. Tiberius ve Claudius döneminde planlanan Ostia Antica, 1. yüzyıl Roma şehir mühendisliğinin en başarılı örneklerinden biridir. (Fotoğraf: Baf Arkeoloji Parkı'ndaki Theseus Villası'nda bulunan Archilles'in ilk hamamının 4. yüzyıldan kalma Roma mozaiğinde çocukken tasvir edilen Aşil. )34) Nimes Arenası, Fransa MS 100 civarında inşa edilen Nimes Arenası, günümüze kadar ayakta kalmış en etkileyici Roma amfitiyatrolarından biridir. Bir zamanlar gladyatör dövüşlerine sahne olan bu yapı, bugün hala boğa güreşleri ve konserler gibi etkinliklere ev sahipliği yapmaktadır. 33) Arles Amfitiyatrosu, Fransa Yaklaşık MS 90 yılında, Nîmes'ten yalnızca 20 mil uzaklıkta inşa edilen Arles Amfitiyatrosu, Roma mühendisliğinin bir başka başyapıtıdır. Nimes ile adeta kardeş yapılar olan bu iki arena, Roma döneminin gücünü ve gösteri kültürünü günümüze taşıyan muhteşem örneklerdir. (Fotoğraf: Vienne'deki Roma amfitiyatrosunun tepesinden şehrin muhteşem panoramik manzaraları görülmektedir.)32) Roma Kartaca, Tunus Romalılar, MÖ 146'da Afrika'daki rakipleri Kartaca'yı öyle acımasızca yok ettiler ki, antik şehir devletinden günümüze kalan hamamlar, tapınaklar ve tiyatrolar büyük ölçüde fetih sonrasında Romalılar tarafından yeniden inşa edilmiştir. 31) Antium, İtalya Roma'nın yaklaşık 65 kilometre güneyinde yer alan Antium, antik dönemde zenginler için bir sahil sığınağıydı. Özellikle İmparator Neron'un gözdesi olan bu bölgedeki Domus Neroniana kalıntıları, onun görkemli ama tartışmalı mirasına tanıklık eder. 30) Sabratha, Libya Kuzey Afrika'daki Roma şehirlerinin en güzellerinden biri olan Sabratha, kıyıdaki Leptis Magna'nın zarif kardeşi olarak anılır. 1920'lerde titizlikle restore edilen tiyatrosu, bugün hala fotoğraf tutkunlarının favori duraklarından biridir. (Fotoğraflar: Palmira'daki kalıntıların çoğu, Roma etkisinin bölge genelinde en yoğun olduğu MS 2. yüzyılda inşa edilmiştir.)29) Djemila, Cezayir Kuzey Cezayir'in dağlık bölgelerine kurulmuş olan Djémila, zarif kalıntıları ve iyi korunmuş yapılarıyla dikkat çeker. 'Libyalı imparator' Septimius Severus döneminde gelişen şehir, onun adına adanmış bir tapınağı da hâlâ barındırmaktadır. 28) Verona Arena, İtalya 1. yüzyıldan bu yana Verona'nın kalbinde yer alan bu mükemmel biçimli arena, her yaz düzenlenen uluslararası opera festivaliyle hala şehrin kültürel ritmini belirleyen simgesel bir yapıdır. (Fotoğraflar: İki katlı Arles Amfitiyatrosu, MS 1. yüzyılda Augustus döneminde inşa edilmiştir.)27) El Cem Amfitiyatrosu, Tunus Üçüncü yüzyılda inşa edilen El Cem Amfitiyatrosu, Roma Kolezyumu'nun yarısı büyüklüğünde olmasına rağmen, etkileyici boyutlarıyla hâlâ bir devdir. En parlak döneminde 35.000 kişilik bir izleyici kitlesine ev sahipliği yapabiliyordu. (Fotoğraftaki yer: Sabratha) 26) Segovia Su Kemeri, İspanya Kastilya ve León bölgesinde yer alan 1. yüzyıldan kalma Segovia Su Kemeri, Roma mühendisliğinin en görkemli örneklerinden biridir. 167 kemeriyle günümüze ulaşmış ve 1973 yılına kadar su taşımaya devam ederek tarih boyunca işlevini korumuştur.25) Pula Amfitiyatrosu, Hırvatistan MS 68 yılında, Roma Kolezyumu'yla neredeyse aynı dönemde tamamlanan Pula Amfitiyatrosu, olağanüstü korunmuş yapısıyla öne çıkar. Üç katlı yapısı hala tam bir daire biçimindedir ve Roma mimarisinin en etkileyici miraslarından biri olarak ayakta durur. 24) Villa Adriana, İtalya İmparator Hadrianus'un mirası yalnızca meşhur duvarıyla sınırlı değildir. MS 120 civarında Tivoli'de, Roma'nın yaklaşık 32 kilometre doğusunda yaptırdığı Villa Adriana, geniş bahçeleri, havuzları ve zarif yapılarıyla hala sahibinin vizyonunu yansıtmaktadır. (Fotoğraf: Segovia Su Kemeri) 23) Tarraco, İspanya Bugünkü Tarragona, MÖ 217'de İber Yarımadası'ndaki ilk Roma yerleşimi olarak kurulmuştur. Şehrin antik ruhu; görkemli kemerleri, hamamları, tiyatroları ve anıtlarıyla yaşamaya devam eder, Roma döneminin izlerini açıkça ortaya koyar. 22) Herculaneum, İtalya Pompeii kadar ünlü olmasa da, aynı Vezüv felaketinde yok olan Herculaneum en az onun kadar iyi korunmuştur. Daha varlıklı Romalıların yaşadığı bir sahil kasabası olan Herculaneum, zarif villaları ve mozaikleriyle hala o refah dolu dönemi hatırlatır. (Fotoğraf: Pula Amfitiyatrosu)21) Jerash, Ürdün Petra'nın gölgesinde kalsa da, Jerash Roma döneminin Ürdün topraklarındaki en görkemli mirasıdır. Geniş caddeleri, sütunlu yolları ve özellikle de etkileyici Oval Forum'u ile Roma şehir planlamasının olağanüstü bir örneğini sergiler.20) Aula Palatina, Almanya İnşa tarihi: MS 310 Antik Germen toprakları genellikle Roma uygarlığının ötesinde, barbarların yaşadığı bir sınır bölgesi olarak görülse de, Roma'nın etkisi kuzeye kadar ulaşmıştı. Bunun en güçlü kanıtlarından biri, Trier kentinde İmparator Konstantin döneminde inşa edilen Aula Palatina'dır. Hristiyanlık öncesi dönemin görkemli bir salonu olan yapı, sonrasında kiliseye dönüştürülmüş ve 65 metrelik sade tuğla yapısı ile 4. yüzyıldan bu yana neredeyse hiç değişmeden günümüze ulaşmıştır. (Fotoğraf: Pompeii'nin yanı sıra Herculaneum da en iyi korunmuş antik Roma yerlerinden biridir.)19) Volubilis, Fas Kuruluş: MÖ 3. yüzyıl Tanca'nın yaklaşık 240 kilometre iç kesimlerinde yer alan Volubilis, Roma İmparatorluğu'nun Afrika'daki en uç karakollarından biriydi. Başlangıçta bir Berberi yerleşimi olarak kurulan şehir, MS 1. yüzyıldan itibaren Roma tarzı hamamlar, tapınaklar ve Orpheus, Herkül ile Venüs'ü betimleyen mozaiklerle süslü evleriyle dikkat çekti. İmparator Caracalla'ya adanmış zafer takı, bugün bile şehrin en çarpıcı yapılarından biridir.18) Aspendos Tiyatrosu, Türkiye İnşa tarihi: MS 161–180 civarı Roma'nın Anadolu'daki en etkileyici miraslarından biri olan Aspendos Tiyatrosu, Antalya'nın 48 kilometre doğusunda yer alır. Marcus Aurelius döneminde inşa edilen bu görkemli yapı, 13.000 kişilik kapasitesiyle Roma mühendisliğinin zirvesini temsil eder. Dayanıklılığı sayesinde Selçuklu döneminde saraya dönüştürülmüş ve günümüzde hala opera ile bale gösterilerine ev sahipliği yapmaktadır. 17) Busra Tiyatrosu, Suriye İnşa tarihi: MS 2. yüzyıl Güney Suriye'deki Busra kentinde yer alan bu anıtsal tiyatro, İmparator Trajan döneminde inşa edilmiştir. 1950'lerde kapsamlı bir restorasyondan geçen yapı, 17.000 kişilik kapasitesiyle Roma mimarisinin zarafetini yansıtır. Ne yazık ki Suriye İç Savaşı sırasında zarar görmüş ve UNESCO'nun 'Tehlike Altındaki Dünya Mirası' listesine alınmıştır; buna rağmen hala görkemiyle büyülemeye devam eder. 16) Baküs Tapınağı, Baalbek, Lübnan İnşa tarihi: MS 2. yüzyıl Baalbek harabeleri, Orta Doğu'daki en dikkat çekici Roma kalıntıları arasında yer alır. Şarap tanrısı Baküs'e adanmış bu tapınak, yaklaşık 20 metreye ulaşan sütunları ve sağlam mimarisiyle büyüleyicidir. Zamanla yaşanan depremler ve savaşlara rağmen, içindeki heykeller ve kabartmalar neredeyse bozulmadan günümüze kadar ulaşmıştır. (Fotoğraf:Aula Palatina)15) Hadrian Kütüphanesi ve Herodes Atticus Odeonu, Yunanistan İnşa tarihi: MS 132 / 161 Atina, Roma egemenliğinden çok önce bir kültür merkeziydi; ancak Romalılar da kente kalıcı izler bırakmıştır. Hadrianus Kütüphanesi, Akropolis'in kuzeyinde yer alır ve bir zamanlar papirüs tomarlarıyla doluydu. Yaklaşık 30 yıl sonra inşa edilen Herodes Atticus Odeonu ise Atina'nın güneybatısında yer alır ve mükemmel akustiğiyle hala konserler için kullanılan en etkileyici antik tiyatrolardan biridir.14) Caesarea Maritima, İsrail Kuruluş: MÖ 4. yüzyıl Büyük Herod tarafından Roma yönetimi altında yeniden inşa edilen Caesarea, Yahudiye'nin başkenti olmuştur. Günümüzde Tel Aviv'in 48 kilometre kuzeyinde yer alan antik liman, Roma mühendisliğinin en etkileyici örneklerinden biridir. Herod'un sarayına komşu dev tiyatrosu, hala şehrin ihtişamını gözler önüne serer. (Fotoğraf: Volubilis'te sergilenen Roma mozaiklerinin çoğu 1. ve 3. yüzyıllar arasında yer almaktadır.)13) Leptis Magna, Libya Kuruluş: MÖ 500 civarı Akdeniz kıyısındaki Leptis Magna, Kartaca döneminden kalma bir yerleşim üzerine kurulmuş ve Roma döneminde görkemli bir metropole dönüşmüştür. MS 145'te burada doğan İmparator Septimius Severus'un katkılarıyla zenginleşen şehir, yedinci yüzyılda terk edilmiş ve kumların altında korunmuştur. Günümüzde Libya'daki istikrarsızlık nedeniyle erişilmesi zor olsa da, Roma Afrika'sının en iyi korunmuş şehirlerinden biridir. (Fotoğraf: Aspendos Tiyatrosu bir zamanlar 13.000 seyirci kapasitesine sahipti ve hala opera ve bale gösterileri için kullanılıyor.)12) Timgad, Cezayir Kuruluş: MS 100 civarı 'Kuzey Afrika'nın Pompeii'si' olarak anılan Timgad, Trajan döneminde bir Roma kolonisi olarak inşa edilmiştir. Olağanüstü planlı sokak düzeni, hamamları, kütüphanesi ve tiyatrosuyla Roma şehir yaşamının ideal bir örneğini sunar. Bin yıldan uzun süre unutulduktan sonra yapılan kazılarla ortaya çıkarılmış ve şimdi sessiz ama etkileyici bir antik kent olarak varlığını sürdürmektedir. (Fotoğraf: Busra Tiyatrosu)11) Roma Hamamları, Birleşik Krallık İnşa tarihi: MS 60–70 Somerset bölgesindeki Bath şehri, adını Roma döneminde inşa edilen bu muazzam hamamlardan alır. Aquae Sulis adıyla bilinen antik yerleşim, sıcak su kaynaklarını ustalıkla kanalize eden mühendisliğiyle Roma Britanyası'nın en dikkat çekici yapılarından biriydi. Gürcü ve Viktorya dönemlerinde yapılan değişikliklere rağmen, hamamların Roma döneminden kalma yapısı ve su sistemi büyük ölçüde korunmuştur. (Fotoğraf: Bacchus Tapınağı)10) Pont du Gard, Fransa İnşa tarihi: MS 40–60 Roma su kemerlerinin çoğu günümüze ulaşsa da, hiçbiri Güney Fransa'daki Gardon Nehri üzerinde yükselen Pont du Gard kadar büyüleyici değildir. Nîmes şehrine su taşımak amacıyla inşa edilen bu üç katlı kumtaşı yapı, mühendislik kadar estetiğin de bir şaheseridir. Roma'nın çöküşünden sonra köprü olarak kullanılan Pont du Gard, 1985'te UNESCO Dünya Mirası listesine girmiş ve hala zarafetiyle hayranlık uyandırmaktadır. (Fotoğraf: Herodes Odeonu)9) Caracalla Hamamları / Circus Maximus, İtalya İnşa tarihi: MS 212–217 / MÖ 6. yüzyıl Roma'nın kalbinde, Palatino ve Aventino tepeleri arasında yer alan bu iki anıtsal alan, antik kentin eğlence ve yaşam anlayışını temsil eder. Caracalla Hamamları, Roma halkının temizlik ve sosyalleşme alışkanlıklarını gösteren muazzam bir komplekstir; kısa mesafedeki Circus Maximus ise, bir zamanlar yüz binlerce izleyicinin coşkusuna sahne olmuş at arabası yarışlarının mekanıydı. Bugün sadece çimenlerle kaplı bir alan olsa da, geçmişin yankıları hala hissedilir. 8) Augusta Emerita, İspanya Kuruluş: MÖ 25 İmparator Augustus tarafından, emekli askerler için bir koloni olarak kurulan Augusta Emerita (bugünkü Mérida), Roma İspanya'sının en görkemli şehirlerinden biriydi. 6.000 kişilik tiyatrosu ve gladyatör dövüşlerine ev sahipliği yapan amfitiyatrosu hala ayakta. Bu yapılar, Roma'nın mimari dehasını ve askeri mirasını gözler önüne seren etkileyici kalıntılardır. 7) Celsus Kütüphanesi, Türkiye İnşa tarihi: MS 110 civarı Efes'in en tanınmış yapısı olan Celsus Kütüphanesi, Tiberius Julius Celsus Polemaeanus'un anısına oğlu tarafından yaptırılmıştır. 12.000'in üzerinde tomar barındıran kütüphane, Roma döneminin bilgiye verdiği önemi yansıtır. Depremlerle ve istilalarla büyük zarar görse de, özenli restorasyonlar sayesinde görkemli cephesi bugün hala Efes'in simgesidir. (Fotoğraf: Celsus Kütüphanesi)6) Orange Tiyatrosu, Fransa İnşa tarihi: MS 10–25 Augustus döneminde Provence bölgesindeki Arausio kolonisinde inşa edilen Orange Tiyatrosu, Roma tiyatro mimarisinin en iyi korunmuş örneklerinden biridir. Sahnesi ve akustiğiyle büyüleyen yapı, günümüzde 'Chorégies d'Orange' adlı opera festivaline ev sahipliği yapar. 2.000 yıl sonra bile, tiyatronun taş duvarlarında antik dünyanın sesi yankılanmaktadır.5) Pantheon, İtalya İnşa tarihi: MÖ 29–19 / MS 126 'Tüm tanrıların tapınağı' olarak inşa edilen Pantheon, Roma mühendisliğinin kusursuzluğunu simgeler. İlk hali Marcus Agrippa tarafından yaptırılmış, bugünkü formuna ise Hadrianus döneminde kavuşmuştur. 609 yılında kiliseye dönüştürülen yapı, devasa kubbesi ve tepesindeki oculus açıklığıyla Roma'nın hem dini hem de mimari mirasının kalbinde yer alır. 4) Diocletianus Sarayı, Hırvatistan İnşa tarihi: MS 295–305 İmparator Diocletianus'un emeklilik ikametgâhı olarak inşa edilen bu saray, Dalmaçya kıyısındaki Split şehrinin merkezini oluşturur. Görkemli avluları, tapınakları ve koridorlarıyla sadece bir saray değil, adeta bir şehir gibidir. Bugün Split'in Eski Kenti, Diocletianus'un planının canlı bir uzantısı olarak yaşamaya devam eder.3) Hadrian Duvarı, Birleşik Krallık İnşa tarihi: MS 122–128 Roma'nın Britanya'daki kuzey sınırını belirleyen Hadrian Duvarı, İmparator Hadrianus'un emriyle Pikt kabilelerine karşı bir savunma hattı olarak inşa edilmiştir. 84 mil uzunluğundaki bu tahkimat, kuleleri, kaleleri ve gözlem noktalarıyla Roma askeri disiplininin bir sembolüdür. Bugün duvar boyunca yapılan yürüyüş rotaları, Roma'nın Britanya'daki etkisini adım adım hissettirir. 2) Roma Forumu / Kolezyum, İtalya İnşa tarihi: MÖ 8. yüzyıl / MS 72–80 Antik Roma'nın kalbi olan Forum, siyasi, dini ve sosyal yaşamın merkezini oluşturuyordu. Julius Caesar'dan Augustus'a kadar birçok imparator burada iz bıraktı. Forum'un doğusunda yükselen Kolezyum (Flavian Amfitiyatrosu), 50.000 kişilik kapasitesiyle Roma eğlence kültürünün simgesiydi. Bugün bile, Roma'nın kimliğini tanımlayan en ikonik yapılardan biridir. 1) Pompeii, İtalya Kuruluş: MÖ 7. yüzyıl Vezüv Yanardağı'nın MS 79'daki patlamasıyla kül ve taş yığınları altında kalan Pompeii, zamanın durduğu bir Roma şehridir. Tapınakları, villaları, mozaikleri ve hatta sokak grafitileriyle birlikte neredeyse kusursuz şekilde korunmuştur. Burada dolaşmak, Roma İmparatorluğu'nun günlük yaşamına birebir tanıklık etmek gibidir sanki iki bin yıl öncesine yapılan bir yolculuk. (Kaynak: The Daily Telegraph)