Ölüm pantolonundan nefessiz bırakan korselere: Moda tarihinin tehlikeli yüzü

Moda dünyasında görünüm uğruna güvenliğin geri plana atılması yeni bir tartışma değil. Tarih boyunca krinolin eteklerden sıkı korselere, arsenikli kumaş boyalarından kurşun içeren makyajlara ve erkeklerin sert yakalarından kot kumlama işlemine kadar pek çok moda trendi ciddi sağlık sorunlarına, yaralanmalara ve hatta ölümlere neden oldu. Kimi zaman doğrudan kıyafeti kullananları, kimi zaman da üretim sürecindeki işçileri etkileyen bu örnekler 'moda kurbanı' ifadesinin bazı dönemlerde mecaz olmaktan çıktığını gösteriyor. PODYUMDAN ACİL SERVİSE: ZARA'NIN 'ÖLÜMCÜL' KESİMİ Zara'nın uzun ve geniş paçalı pantolon, sosyal medyada kısa sürede 'Zara death pants' yani 'Zara ölüm pantolonu' adıyla anılmaya başladı. Ürünün gündem olmasının nedeni tasarımının bacakları daha uzun göstermesi ya da yaz aylarında tercih edilebilecek hafif kumaşı değil, kullanıcıların pantolonla yaşadıklarını öne sürdüğü kazalar oldu. Sosyal medyada paylaşılan videoların bazılarında pantolonu giyen kişilerin paçalara takılarak kaldırıma yüzüstü düştüğü görülürken, bazı paylaşımlarda kanayan dizler ve dirsekler, morluklar ve kırılmış tırnaklar gösterildi. Kanada'da yaşayan Ellin Costa da pantolonla yürürken düştüğünü, kazanın ardından bileğinin kırıldığını ve yüzünde yaralar oluştuğunu anlattı. Bazı kullanıcılar ise pantolon paçalarının yürüyen merdivenlere sıkıştığı anları paylaştı. (Görsel: Ellin Costa) Bir TikTok kullanıcısı, hastaneden tekerlekli sandalyeyle ayrılırken çektiği görüntünün açıklamasında, söz konusu pantolonlar için uyarı bulunması gerektiğini belirterek dizinin kırıldığını söyledi. Pantolonların viral hale gelmesine rağmen şu ana kadar bu ürünle bağlantılı doğrulanmış bir ölüm bulunmuyor. Ayrıca ürün hakkında resmi bir geri çağırma kararı da açıklanmış değil. Zara ise pantolonla ilgili yöneltilen yorum ve sorulara yanıt vermedi. (Görsel: Holly Gilmer, tekerlekli sandalyeyle hastaneye nasıl düştüğünü anlatan bir videoyu TikTok'ta paylaştı. / The Sun) UZMANLARA GÖRE SORUN YALNIZCA UZUNLUK DEĞİL İngiliz Fizyoterapistler Birliği sözcüsü ve Restart'ta fizyoterapist olarak görev yapan Lucy McDonald, kariyeri boyunca hareketi ve dengeyi zorlaştıran moda ürünlerinin neden olduğu çok sayıda yaralanmayla karşılaştığını söyledi. McDonald'a göre bu tür kıyafetler kırıkların yanı sıra bağ yırtıkları gibi ciddi sorunlara da zemin hazırlayabiliyor. Moda kaynaklı yaralanmalarda en sık karşılaşılan nedenlerden biri yüksek topuklu ayakkabılar olsa da, gereğinden uzun pantolonların da düşme riskini artırabileceği belirtiliyor. Terzi Ruby Slevin, pantolonlardaki temel problemlerden birinin iç dikiş uzunluğu olduğunu ifade etti. Slevin, giysilerin tasarım aşamasında kullanılan mankenlerin gerçek hayattaki kadınların beden ölçülerini her zaman doğru şekilde temsil etmediğine dikkat çekti. Moda sektöründeki mağaza zincirleri, ürünlerin vücuda ve harekete uygunluğunu test etmek için belirli oranlara sahip 'fit mankenlerden' yararlanabiliyor. Ancak maliyetleri azaltmak amacıyla bazı markalar özel manken kiralamak yerine ortalama beden ölçülerini temsil eden standart mankenler kullanıyor. İngiltere'de kadınların ortalama boyunun yaklaşık 162,5 santimetre olmasına karşın, birçok fit mankenin boyu yaklaşık 178 santimetre. Slevin, bu farkın özellikle pantolon ve etek gibi ürünlerin uzunluğu açısından önemli olduğunu belirtiyor. Slevin'e göre bir giysinin boyu, onu kullanacak kişinin vücut oranlarıyla uyumlu olmalı. Pantolonun genişliğinin belirlenmesinde de yalnızca standart ölçüler yerine kişinin kalça ölçüsü gibi fiziksel özelliklerin dikkate alınması gerekiyor. Kısacası, 1,65 metre boyundaki bir kişi için 1,78 metre boyundaki bir mankene göre hazırlanmış aynı pantolon ölçüsünün uygun olmayabileceğine dikkat çekiliyor. Yanlış uzunluk ve genişlik, özellikle paçanın ayağın altına girmesi halinde düşme riskini artırabiliyor. KRİNOLİNLER: GÖSTERİŞLİ ETEKLER ÖLÜMCÜL OLABİLİYORDU Moda tarihinin en bilinen tehlikeli kıyafetlerinden biri, 1850'li ve 1860'lı yıllarda kadınlar arasında yaygınlaşan krinolin eteklerdi. Ahşap, çelik veya balina kemiğinden yapılan kafes benzeri yapılarla desteklenen krinolinler, eteklerin son derece geniş ve kabarık görünmesini sağlıyordu. Ancak eteğin hacmi büyüdükçe hareket etmek ve çevredeki tehlikelerden uzak durmak da zorlaşıyordu. Özellikle mum ve şömineler büyük risk oluşturuyordu. Kumaş, vücuttan metrelerce uzağa uzandığı için açık alevle temas ettiğinde kolayca tutuşabiliyordu. Virginia Üniversitesi'nin aktardığı bilgilere göre, 1850-1860 yılları arasında yaklaşık 3 bin kadın krinolin kaynaklı yangınlarda hayatını kaybetti. Krinolinlerin yol açtığı trajediler arasında Oscar Wilde'ın üvey kız kardeşleriyle ilgili olay da bulunuyor. 1871'de bir balo sırasında kardeşlerden birinin eteği şömineye yaklaşarak alev aldı. Ona yardım etmeye çalışan diğer kardeşin eteği de tutuştu ve iki kardeş de kurtarılamadı. Tehlike yalnızca yangınlarla sınırlı değildi. Geniş etekler araba tekerleklerine veya fabrikalardaki hareketli makinelerin parçalarına takılarak ölümcül kazalara da neden olabiliyordu. ARSENİKLİ YEŞİL: MODA İÇİN ZEHİRLİ RENK Viktorya dönemi: Canlı ve dikkat çekici zümrüt yeşili, moda dünyasının en popüler renklerinden biriydi. Bu rengin elde edilmesinde kullanılan 'Scheele yeşili' ise arsenik içeriyordu. Kullanım alanları: Arsenikli boya elbiselerin yanı sıra ayakkabılarda, eldivenlerde ve dekoratif yapay çiçeklerde de kullanılıyordu. Sağlık etkileri: Bu maddelerle temas eden kişilerde cilt tahrişi ve döküntüler görülebilse de en ağır sonuçları çoğu zaman boyanın üretiminde çalışan işçiler yaşadı. Matilda Scheurer: 1861'de Londra'da yapay çiçek üretiminde çalışan 19 yaşındaki Matilda Scheurer, çiçek yapraklarını arsenik içeren yeşil tozla kaplıyordu. Çalışırken soluduğu arsenik tozu ve ellerinden yiyeceklerine geçen maddeler nedeniyle arsenik vücuduna girdi. Ölümünün ardından yapılan otopside midesinde, karaciğerinde ve akciğerlerinde arsenik bulundu. Sonuç: Scheurer'in ölümü, arsenikli modanın tehlikelerinin kamuoyunda daha fazla tartışılmasına neden oldu. Ancak İngiltere'de arsenik kullanımını sınırlayan yasal düzenlemelerin hayata geçirilmesi için 34 yıl daha geçmesi gerekti. İNCE BEL UĞRUNA NEFESSİZ BIRAKAN KORSELER 19. yüzyılın ideal kadın siluetinin merkezinde ince ve belirgin bir bel vardı. Bu görüntüye ulaşmanın en yaygın yollarından biri ise korseleri mümkün olduğunca sıkı bağlamaktı. 'Tight-lacing' olarak bilinen aşırı sıkı korse kullanımıyla belin 40-45 santimetreye kadar indirildiği örnekler bulunuyordu. Korse, kaburgaları içeri doğru bastırıyor ve akciğerlerin normal şekilde genişlemesini zorlaştırıyordu. Dönemin tıp literatürü de bu uygulamanın risklerini kayda geçirdi. The Lancet, 1860'ların sonundan 1890'ların başlarına kadar neredeyse her yıl sıkı bağlanan korselerin sağlık üzerindeki olumsuz etkileri hakkında en az bir makale yayımladı. Kayıtlarda kaburga kırıkları ve iç organların yer değiştirmesi dahil çeşitli sağlık sorunlarından söz edildi. En dikkat çekici vakalardan biri ise 1903'te New York'un Niagara Falls bölgesinde yaşayan Mary E. Halliday'in ölümüydü. Halliday aniden rahatsızlanarak hayatını kaybetti. Yapılan otopside, kalbine saplanmış ve toplam uzunluğu yaklaşık 22 santimetreyi bulan iki korse teli parçası bulundu. Bununla birlikte sıkı korse kullanımının en yaygın sonuçları ölüm değil; kronik nefes darlığı, sindirim problemleri ve bayılma nöbetleriydi. Kadınlar, gün boyunca sıkıştırılmış bir gövdeyle yaşamak zorunda kalabiliyor ve zaman zaman nefessizlik nedeniyle kendilerinden geçebiliyordu. ERKEKLERİN 'BABA KATİLİ' YAKALARI Moda kaynaklı ölüm ve yaralanmaların tamamı kadınlarla sınırlı değildi. 19. yüzyılın sonları ile 20. yüzyılın başlarında erkeklerin kullandığı, son derece sert ve çıkarılabilir yakalar 'father killer', yani 'baba katili' olarak adlandırılıyordu. Başlangıçta kolalanmış ketenden yapılan yakalar, daha sonra su geçirmemeleri için selüloitle kaplandı. Bu yöntem yakaları son derece sert hale getirirken aynı zamanda kolayca tutuşabilen bir malzemeye dönüştürdü. 1888'de The New York Times tarafından aktarılan bir olayda John Cluetzl isimli bir adam, birkaç kadeh içtikten sonra bankta uyuyakaldı. Uyurken başının öne düşmesiyle sert yaka boğazına baskı yaptı ve solunum yolunu kapatarak ölümüne neden oldu. 1912'de William F. Dillon da benzer bir tehlikeyle karşılaştı. Hazımsızlık nedeniyle boynunda meydana gelen hafif şişlik, sert yakasının boğazını sıkıştırmasına yol açtı ve Dillon hayatını kaybetti. 'PORSELEN TEN' İÇİN KURŞUN VE CIVA Solgun ve beyaz ten, yüzyıllar boyunca özellikle aristokrasiyle ilişkilendirilen bir güzellik göstergesiydi. Bu görünümü elde etmek için kullanılan ürünlerden biri, Venedik kökenli 'Venetian Ceruse' adlı beyazlatıcı makyajdı. Kurşun tozu ve sirke kullanılarak hazırlanan bu ürünün uzun süreli kullanımı saç dökülmesi, cilt tahrişi, kas felci ve giderek ağırlaşan kurşun zehirlenmesine neden olabiliyordu. İngiliz sosyetesinden Maria Gunning, 1760'ta henüz 27 yaşındayken hayatını kaybetti. Gunning'in uzun süre Venetian Ceruse kullandığı biliniyordu ve ölümü dönemin basınında 'kibir yüzünden ölüm' şeklinde yorumlandı. Kurşun içeren beyaz makyajın adı Kraliçe I. Elizabeth ile de sık sık birlikte anılıyor. Elizabeth'in yıllarca bu ürünü kullandığı ve hayatının son dönemlerinde saçlarını ve dişlerini kaybettiği biliniyor. Ancak kraliçenin otopsiyi yasaklamış olması nedeniyle kurşun zehirlenmesinin ölümüne katkısı kesin biçimde kanıtlanmış değil. Dönemin güzellik anlayışındaki tehlike yalnızca kurşunla da sınırlı değildi. Kadınlar beyaz makyajı haftalarca yüzlerinden çıkarmadan taşıyabiliyor, dudak ve yanaklarını renklendirmek için ise cinnabar adı verilen cıva içeren kırmızı pigmentler kullanabiliyordu. Böylece dönemin ideal güzellik rutini, aynı anda hem kurşun hem de cıva maruziyeti anlamına gelebiliyordu. KADINLARI KÜÇÜK ADIMLARA MAHKUM EDEN 'HIZ SINIRI ETEĞİ' 1908'den itibaren moda olan hobble skirt, dizlerin altından ayak bileklerine doğru daralan yapısıyla kadınların hareket alanını ciddi biçimde kısıtlıyordu. Etek, giyen kişiyi küçük ve kontrollü adımlar atmaya zorladığı için dönemin basınında 'speed-limit skirt', yani 'hız sınırı eteği' olarak adlandırıldı. Bu tasarımın hareketi engellemesi bazı durumlarda ölümcül sonuçlara yol açtı. 1910'da Paris yakınlarındaki bir hipodromda sahibinin elinden kaçan bir at bir kadına doğru yöneldi. Kadın, dar eteği nedeniyle yeterince hızlı hareket edemedi ve atın altında kalarak hayatını kaybetti. 1911'de ise Ida Goyette isimli genç kadın, Erie Kanalı üzerindeki bir köprüde hobble skirt nedeniyle sendeledi. Eteğin hareketini kısıtlaması sonucu korkuluktan düşen Goyette boğularak öldü. Dar eteklerin günlük yaşamı zorlaştırması toplu taşımaya da yansıdı. Kadınların standart tramvaylara binmekte zorlanması üzerine New York ve Los Angeles'ta basamakları daha alçak ve zemine daha yakın olan, hobble skirt kullanımına uygun tramvay tasarımları geliştirildi. TÜRKİYE'DEN MODERN BİR TRAJEDİ: KOT KUMLAMA VE SİLİKOZİS Moda tarihindeki tehlikeli uygulamaların en yakın dönem örneklerinden biri ise Türkiye'de yaşandı. Bu kez tehlike doğrudan kıyafeti giyen kişiyi değil, kıyafetin üretiminde çalışan işçileri etkiledi. Kot kumlama yöntemi, kot kumaşına kullanılmış ve eskimiş bir görünüm vermek amacıyla yüksek basınçla kum püskürtülmesine dayanıyordu. Teknik, 1980'lerin sonlarında tekstil sektöründe kullanılmaya başladı. 1990'ların sonlarında ağartılmış ve eskitilmiş kot modasının hızla yayılmasıyla birlikte Türkiye'deki kot kumlama atölyelerinin sayısı yaklaşık 500'e ulaştı. Yöntemin çalışanlar açısından en büyük tehlikesi ise solunan kum ve silika partikülleriydi. Uzun süreli maruziyet, akciğerlerde geri dönüşü olmayan hasara yol açabilen silikozis hastalığına neden olabiliyordu. Türkiye'de ilk vaka 2004'te Erzurum'da tespit edildi. İlk ölüm ise 2005'te İstanbul'da gerçekleşti. Bu ölüm, dünya tıp literatüründe kot kumlama ile ilişkilendirilen ilk silikozis ölümü olarak kayda geçti. Vakaların hızla artması ve kamuoyundaki baskının büyümesinin ardından Sağlık Bakanlığı Mart 2009'da kot kumlama işlemini yasakladı. BİR KIYAFET NE ZAMAN TEHLİKELİ HALE GELİR? Zara'nın uzun paçalı pantolonunun sosyal medyada 'ölüm pantolonu' olarak adlandırılması, ilk bakışta çağımızın viral moda tartışmalarından biri gibi görünebilir. Ancak moda tarihine bakıldığında, kıyafetlerin güvenlik üzerindeki etkisinin çok daha eski bir geçmişe sahip olduğu görülüyor. Krinolinlerin açık alevlerle temas etmesi, korselerin vücudu aşırı sıkıştırması, arsenikli boyaların üretiminde çalışanların zehirlenmesi, sert erkek yakalarının nefes yolunu kapatması, kurşun ve cıva içeren kozmetiklerin kullanılması, hobble skirt'in hareketi kısıtlaması ve kot kumlama işçilerinin silikozise yakalanması aynı temel soruna işaret ediyor. Bir kıyafet yalnızca estetik açıdan değil; tasarımı, malzemesi, kullanım biçimi ve üretim koşullarıyla birlikte değerlendirilmek zorunda. Bugün Zara pantolonlarıyla ilgili paylaşılan düşme görüntüleri henüz tarih kitaplarına geçmiş ölümcül bir moda vakası anlamına gelmiyor. Ancak geçmişte yaşanan örnekler, 'güzel görünmek' veya bir moda trendine ayak uydurmak uğruna güvenlikten vazgeçilmesinin zaman zaman ağır sonuçlar doğurabildiğini açıkça ortaya koyuyor. Kaynak: The Sun, The Guardian. Haberde kullanılan bazı görseller yapay zeka ile oluşturulmuştur.