Osmanlı’dan Günümüze Kaç Anayasa Hazırlandı?

Referanduma sayılı günler kaldı 12 Eylül’de yapılacak Anayasa referandumuna sayılı günler kaldı. Sandıktan çıkacak sonuca göre Türkiye ya 82 Anayasası ile yola devam edecek ya da yeni anayasaya “Evet” diyecek. Peki halkoylamasına götürülen bu anayasa kaçıncı anayasamız? Osmanlı’dan günümüze kaç anayasa kabul edildi, kaçı değiştirildi, kaçı halkoylamasına götürüldü?Dünyadaki ilk anayasa Dünyada kayıtlara geçen ilk Anayasa İngiltere’de 1215 yılında ilan edildi. Magna Carta (Büyük Sözleşme) olarak adlandırılan bu anayasanın hedefi hükümdarın yetkilerini sınırlandırıp, halkın hükümdar karşısındaki özgürlüklerini genişletip daha katılımcı bir yönetim oluşturmaktı.Osmanlı’nın ilk anayasası Osmanlı’da ilk anayasa 29 Eylül 1808’de ilan edilen Sened-i İttifak’tır. Sened-i İttifak, Sultan II. Mahmut ile Anadolu ve Rumeli ayanı arasında imzalanmış bir antlaşmaydı. Osmanlı tarihinde ilk kez bu antlaşma ile padişah devlet teşkilatındaki bozulmalardan dolayı taşra teşkilatlarından yardım istemiş ve yetkilerinin bir kısmını ayana devretmiştir.İlk kapsamlı anayasa Osmanlı tarihinde ilk kapsamlı Anayasa ise 1839 ylında ilan edilen Tanzimat Fermanı’dır. Tnazimat Fermanı, Gülhane Hattı Hümayunu olarak da bilinir. Gülhane’de yabancı devlet temsilcilerinin önünde okunan bu fermanla Osmanlı vatandaşlarına can ve mal güvenliği konusunda güvenceler verilmiş, askerlik ve vergi konuları yeniden düzenlenmiştir.Islahat Fermanı 1845 tarihinde Padişah Abdülmecit, yeni bir Hattı Hümayun ilan ederek daha önce vaad edilen kanunların çıkarılması konusunda emirler verdi. Daha sonra ise 1856 ylında Islahat Fermanı ilan edilerek imparatorluğun içinde bulunduğu sorunların çözümü hedeflendi ve birçok konuda yeni düzenlemeler getirildi.Meclis ilk defa padişahın yetkilerine ortak oluyor 1876 yılında ilan edilen Kanuni Esasi ile o zamana kadar padişahın tek başına kullandığı otorite, padişahla meclis arasında bölüştürüldü. Kanuni Esasi ile ilk defa bir Osmanlı padişahı yetkilerini büyük oranda başka bir kurumla paylaşmayı kabul etti. İki meclisli yapı ilk defa bu anayasa ile kabul edildi.TBMM’nin kabul ettiği ilk anayasa Osmanlı İmparatorluğu 1914 yılında katıldığı Birinci Dünya Savaşı’ndan yenik olarak çıktı. Savaşı kazanan Batılı devletler, daha sonra Anadolu’yu kendi aralarında bölüştürmek istediler. Ancak Anadolu’da Atatürk’ün önderliğinde yeni bir hareket doğdu ve Türkiye Kurtuluş Mücadelesi’ne başladı. Artık yeni yönetim şehri İstanbul değil, Ankara’aydı.Ankara merkezli ilk anayasa İstanbul’un işgal edilmesi ve Osmanlı Meclisi’nin dağıtılması üzerine 23 Nisan 1920’de Büyük Millet Meclsi Ankara’da toplandı. Yeni meclis, yeni bir anayasa çalışmasına başladı ve 20 ocak 1921’de 24 maddelik kısa bir Anayasa ilan edildi. Bu anayasa, olağanüstü bir durumda ve savaş halinde hazırlandığı için ayrıntılı hükümler içermiyordu.Cumhuriyet’in ilanı anayasada 1921 Anayasası’nda Meclis Hükümeti sistemi kabul edilmiş ve bütün yetkiler meclise verilmiştir. Bu anayasada, 1923’te yapılan bir değişikliklerle devletin yönetim biçiminin Cumhuriyet olduğu ilan edildi. Bu anayasa ile, Cumhurbaşkanı Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından ve meclis üyeleri arasından bir seçim dönemi için seçiliyordu.Cumhuriyet’in ilk kapsamlı anayasası Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulmasından sonraki ilk gerçek anayasanın 1924 Anayasası olduğu kabul edilir. 24 Nisan 1924 tarihinde kabul edilen bu anayasaya Teşkilatı Esasiye Kanunu adı verilmiştir. Bu anayasa, 1960 askeri darbesine kadar yürürlükte kaldı ve 27 Mayıs askeri darbesinden sonra yürürlükten kaldırıldı.Kadınlara seçme ve seçilme hakkı 1928’de bu anayasada yapılan bir değişiklikle devetin dininin İslam olduğu maddesi anayasadan çıkarıldı. 1924 Anayasası ile Tek Meclis Sistemi kabul edildi. Bu meclisin adı ise Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) olarak belirlendi. Seçmen yaşı 22, seçilme yaşı ise 30 olarak kabul edildi. Daha sonra, 1934 yılında kadınlara da seçme hakkı verildi. Bir yıl sonra, 1935 yılında kadınlara seçilme hakkı da tanındı.7 defa değişikliğe uğrayan anayasa 1924 Anayasası yürürlükte kaldığı süre içinde 7 defa değişikliğe uğradı. 1928 yılında yapılan ilk değişiklikle devletin dininin İslam olduğu maddesi anayasadan çıkarıldı. 1931 yılında maliye, 1934 yılında kadınların seçme hakkı konusuda değişiklikler yapıldı. 1937 yılında ise Cumhuriyet Halk Partisi’nin 6 ilkesi anayasaya girdi.İlk askeri darbe anayasası 1924 Anayasası, 1960 askeri darbesine kadar yürürlükte kaldı. 27 Mayıs 1960 yılında, ordu içindeki subaylar askeri bir darbeyle hükümeti devirdiler. Kendilerini Milli Birlik Komitesi olarak adlandıran darbeciler, kısa bir süre içinde 1924 Anayasası’nı yürürlükten kaldırarak yeni bir anayasa hazırlattılar. Bu darbe ile, Türkiye’de ilk defa bir Başbakan, Adnan Menderes idam edildi1961 Anayasası nasıl hazırlandı? Yönetime el koyan Milli Birlik Komitesi ikili bir meclis sistemi kurdu. Birincisi askeri darbeyi yapan subayların oluşturduğu Millik Birlik Komitesi, ikincisi ise Temsilciler Meclisi’ydi. Temsilciler Meclisi, halk tarafından seçilmediği halde bazı kuruluşların kendi içlerinden seçip gönderdiği temsilcilerden oluşuyordu. 1961 yılında halkoylamasına sunulan bir tasarı ile yeni anayasa yüzde 61,5 ile kabul edildi.Silahların gölgesinde anayasa 1961 Anayasası, sonrasında bazı değişiklikler geçirerek yaklaşık 20 yıl yürürlükte kaldı. 1961 Anayasası günümüzde çokça tartışılan Anayasa Mahkemesi’nin de kurulmasına karar vermişti. 1961 Anayasası, daha sonra 1980’de yapılan bir askeri darbeyle yürürlükten kaldırıldı, meclis feshedildi, siyasi partiler kapatıldı.3 yıllık askeri yönetim Dönemin Genelkurmay Başkanı olan Kenan Evren’in başında olduğu ordu, 1980’de sivil siyasete sert bir darbe ile müdahalede bulundu. Sağ-sol kavgalarını, faili meçhulleri bahane eden askeri cunta, ülkenin içinde bulunduğu kargaşa ortamını neden göstererek yönetime el koydu ve üç yıl boyunca ülkeyi askeri bir yönetimle idare etti.1982 Anayasası Askeri bir cunta tarafından hazırlanan 1982 Anayasası, referandumda yüzde 91.37 “Evet” oyu ile kabul edildi. Bu anayasa ile beraber Kenan Evren’in de cumhurbaşkanlığı oylandı. Anayasaya “Evet” demek otomatikman Evren’in cumhurbaşkanlığına da “Evet” demek anlamına geliyordu. Halkoylamasının askeri denetimle gerçekleşmesi, bu anayasayı tartışmalı hale getirdi.Darbeyi yapanlara dokunulmazlık 82 Anayasası’na konulan geçici 15. Madde ile de darbeyi yapan veya darbe süresince yardım sağlayan kadrolara yargılanma yolu kapatıldı. Böylece darbeyi yapan kadro hiçbir zaman yargılanamadı. Geçici 15. Madde, hiçbir hükümet tarafından değiştirilmeden günümüze kadar geldi. 12 Eylül’de yapılacak olan referandum, bu maddenin de kaldırılmasını öngörüyor.