Beyaz Perdenin Esmer Namlusu

Yoksul ve tatminsiz ölmüş insanların gübre vazifesi gören bedenleriyle beslenen zengin ve doğurgan Çukurova topraklarında çok kazıp, az bulan altın madencilerinin tutkusuyla pamuk toplardı. Toroslar’dan Doğu Akdeniz’e doğru uzayıp giden düz, zirvesiz topraklara sığmayan çok büyük hayalleri vardı ve o anda yaptığı işle ideallerinin arasındaki diyalektik çelişki, onu bir geç dönem Yılmaz Güney başyapıtına kahraman yapmak için yeter de artardı bile. Adana’da -daha sonra Altın Koza ödüllerini alacağı şehirde- pamuklar içinde büyüyecek, ama demir gibi sert bir adam olarak yaşayacak ve ölecekti.BİTMEYEN ŞARKI’NIN YAMAN’I GİBİ Türk Sineması’nın ‘Çirkin Kral’ı, beyazperdenin esmer namlusu Yılmaz Güney, 1 Nisan 1937’de Adana’nın Karataş ilçesine bağlı Yenice Köyü’nde dünyaya geldi. Asıl soyadı Pütün olan Güney’in babası Hamit Bey, kan davası yüzünden Şanlıurfa’nın Siverek ilçesinden Adana’ya göç etmiş bir Zaza’ydı. Annesi Güllü Hanım ise Muş’un Varto ilçesinden Çukurova’ya gelmişti. Hamit Bey’le Güllü Hanım’ın iki çocuğu oldu, ilk çocuk olan Yılmaz’ın çocukluğu köyde geçti.Adana’nın bunaltıcı sıcağında tarlalarda, ancak fakir ve haris insanlarda görülebilecek bir azimle çalışırdı. O günlerde, Boynu Bükük Öldüler adlı romanıyla 1972’de adına verilen armağanı alacağı Orhan Kemal’in romanlarından fırlamış bir karakter gibiydi. Bu erken dönem, Güney’in nasıl silahşor olarak da portresi yazılabilecek bir sanatçıya dönüştüğünü, lümpenlikle de suçlanan üç boyutlu (3D) adamı, ‘Diyalektik Devrimci Delikanlı’ (3D) Yılmaz Güney’i hangi şartların yarattığını bütün çıplaklığıyla gözler önüne serer.Alt sınıflardan gelmesinin ve yetiştiği kültürel iklimin Yılmaz Güney’in kişiliğinde silinmez etkiler bıraktığı aşikâr. Güney, çocukluğunda pamuk tarlalarında ırgatlığın yanı sıra çobanlık, gazoz ve simit satıcılığı gibi işler yaptı. Adana Erkek Lisesi’nde okurken harçlığını çıkarmak için And Film, Kemal Film ve Dar Film’de çalıştı. Sinemanın yanı sıra edebiyata da meraklıydı. Bu merakı onu cezaeviyle tanıştıracaktı.1956’da yazdığı Üç Bilinmeyenli Eşitsizlik Sistemleri adlı öyküsü yüzünden komünizm propagandası yaptığı gerekçesiyle yargılandı ve bir buçuk yıl hapis cezası aldı. Yılmaz Güney, sinemaya Atıf Yılmaz’ın ve Yeşilçam’a senaryo yazan Yaşar Kemal’in kapısını aşındırarak, 1959’da adımını attı. Oynadığı ilk film, Kemal’in senaryosunu yazdığı ve Yılmaz’ın rejisörlüğünü yaptığı Bu Vatanın Çocukları’ydı. Yazdığı hikâyeden ötürü Mayıs 1961’de cezaevine konulunca, kariyeri kesintiye uğradı. 'Yılmaz güney solcu olmasına rağmen Necati adlı bir MİT mensubuyla samimiydi. Necati, Güney'le olan ilişkisi ortaya çıkınca görevinden ayrıldı'Cezasını tamamladıktan sonra sürgüne gittiği Konya’da Can Ünal adlı kadınla tanıştı. Aktris olma hayalleriyle Mersin’deki evinden kaçan Ünal, bir pavyonda şarkıcılık yapıyordu. Yılmaz Güney, Bitmeyen Şarkı dizisinin Ferayesi’ni pavyondan çıkaran Yaman karakteri gibi Can Ünal’ı ‘nikâhlamasa’ da ondan bir çocuk sahibi oldu ve çocuğunun annesini ‘pavyondan kurtardı.’ Ancak ilişkileri yürümeyince ayrıldılar. Yılmaz Güney’in Can Ünal’dan olan kızı Elif, halen yurtdışında yaşıyor.Yılmaz Güney, Can Ünal’dan ayrıldıktan sonra 1967’de Nebahat Çehre ile evlendi. Bir yıl sonra Çehre’den boşandı ve 1970’te Fatoş Güney’le evlendi. 1971’de Yılmaz adını verdikleri oğulları dünyaya geldi. 1972’de, kendisi gibi silaha düşkün olan Milli İstihbarat Teşkilatı’nın (MİT) efsane isimlerinden Hiram Abas’ın katıldığı bir operasyonda öldürülen THKP-C’li Mahir Çayan ve arkadaşlarını evinde saklamaktan iki yıl hapse mahkûm edildi. 1974’te genel afla cezaevinden çıktı.Aynı yıl Endişe filminin çekimleri için gittiği Adana’nın Yumurtalık ilçesinde bir gazinoda hâkim Sefa Mutlu’yu vurdu. Olay esnasında Güney’in de Mutlu’nun da alkollü olduğu öne sürüldü. Güney, bu olaydan sonra cinayet suçundan 19 yıl hapis cezasına çarptırıldı. Beş yıl yattıktan sonra 1981’de izinli olarak çıktığı Isparta Yarı Açık Cezaevi’nden firar etti. 1983’te Türk vatandaşlığından çıkarıldı. Paris’te Duvar filmini çektikten sonra 9 Eylül 1984’te mide kanserinden öldü.Yılmaz Güney, 25 yıllık sinema hayatının 15 yılını muhtelif hapishanelerde, fiili olarak sinemadan uzak geçirdiği halde verimli olmayı becerdi. Sürü ve Yol gibi şaheserlerinin senaryosunu cezaevinde yazdı. Meslektaşlarının anlatımına göre tutkulu, çalışkan ve titizdi. Ekibinin de kendisine ayak uydurmasını isterdi. Bunu başarmış olmalı ki, bugün Ezel dizisinin, Shakespeare’den aşırılmış aforizmalarıyla nam salan Ramiz Dayısı Tuncel Kurtiz, o zamanlar Yılmaz Güney’le birlikte iyi filmler çekebilmek için Umut’ta olduğu gibi Adana’nın kırsalında ya da Sürü filminde olduğu gibi Siirt Pervari’nin dağlarında zorlu koşullarda aylarca yatıp kalkıyordu.KENDİ PUTUNU YIKAN ADAM Yılmaz Güney 1960’lı yıllarda Hudutların Kanunu ve Seyyit Han gibi toplumsal içerikli filmler yapsa da 1970’te çekilen Umut’a kadar oynadığı filmlerle, giderek bir mitosa dönüşen kabadayı Yılmaz Güney imgesi yaratmıştı. 1966 yapımı Silahlara Veda filminde ilk eşi Nebahat Çehre’nin başının üzerine elma koyup tabancayla bir tür postmodern William Tell atışı yapması ‘maço Kral’ imajını pekiştiren sahnelerden biriydi.Ama delikanlılık, silahşorluk ve kumarbazlıkla bütünleşmiş bu Yılmaz Güney imgesinin asıl doruk noktası 1970 yapımı Canlı Hedef adlı filmde, sorguladığı bir çete reisinin metresinin cinsel organına canlı yılan soktuğu sahnedir. Türk sinema tarihinin gelmiş geçmiş en canice, ama aynı zamanda en erotik işkence sahnesi olarak nitelendirilebilecek bu sahnede güçlü bir arketipsel imge kullanılmıştı.Argodaki ‘kobra’ söyleminde de ifadesini bulan yılanın ‘phallus’la özdeşleştirildiği sahne, entelektüelinden maçosuna herkesin kavrayacağı cinstendi. Meslektaşlarına göre zaten Güney, yerleşik kalıpları kıran bir sinemacıydı. Senarist, yönetmen ve oyuncuların müdavimi olduğu ‘Yeşilçam’ın kozmik odası’ Çiçek Bar’ı işleten ve Yılmaz Güney’in dostu, yapımcı Arif Keskiner’e göre ‘Çirkin Kral’ın asıl başarısı sinemadaki yakışıklı, jönlerin sultasını yıkmış olmasıydı.Yılmaz Güney, kabadayı imajını aynı yıl yaptığı bir başka filmdeki tek bir sahnede yıktı. Adanalı yoksul bir faytoncunun tükenişini anlattığı, eleştirmenlerce ‘yeni gerçekçilik’ akımına dahil edilen Umut adlı filminde Güney, muhtemelen İncirlik Üssü’nde çalışan siyahi bir Amerikalı’nın tokadından sonra Şener Şen’vari mübalağalı bir topuklamayla kaçarak imajını yerle bir edecek, kendi putunu elleriyle kıracaktı.ELİNDE KİTAP, BELİNDE SİLAH Yılmaz Güney, hayranlarına göre çok yönlü ve entelektüel açıdan zengin, onu sevmeyen az sayıdaki kişiye göre ise kafası karışık, çelişkilerle dolu bir adamdı. Türkülerden de hoşlanırdı, Klasik Batı Müziği’nden de... Değiş yerindeyse bir elinde kitap, bir elinde silah taşırdı. Emekçiden yanaydı, ama eğlenmesini de bilirdi. Kendini Marksist olarak tanımlıyordu. Zaman zaman toplumcu gerçekçiliğin ve didaktikliğin dozunu kaçırdığı eserler vermiş olsa da sanatını ideolojisinin önüne koymasını bilen bir sinemacı ve yazardı.Şu satırlar bunun delili: “Sanat bir çeşit yabancılaştırma eylemidir. Kökünü hayattan, gücünü ve etkinliğini ise hayata hesap sormaktan, meydan okumaktan alır. Tesadüflerin yarattığı sanat olamaz. Sanat bilinçli müdahalenin, yeniden yaratmanın, heyecanın ve tutkunun sonucudur.” Güney, başından beri hayatı, yenilecek bir düşman olarak algılamıştı. Bir röportajında “Hayatım çeşitli tehlikelerle geçti. Bir insanın görebileceği birçok zorluğu gördüm. Korkuyu tanımıyorum,” demesi, bunu gösteriyor.Muhtemelen sertliği hayata karşı mücadelesinde etkili bir savunma aracı olarak görüyordu. Ne var ki, İtalyan yazar Pavese’nin “Hayatın saldırılarına karşı bir savunmadır edebiyat,” sözünde ifadesini bulan her türlü savunma, cılız ve genelde başarısızlığa mahkûm karşı koyuşlardır. Güney de yazdığı öykü ve romanların, yaptığı filmlerin onu hayata karşı yeterince koruyamadığını düşünüyor olmalıydı. Bu yüzden kendini adeta nasırdan bir heykele dönüştürerek sertliğini korumaya çalıştı.Bu, Güney’i zaman zaman güç duruma da düşüren çocukça, beyhude ve trajik bir çabaydı. Güney’in hikâyesi, birkaç kuşak boyunca, belki iki-üç yüzyılda yapılacak işleri, büyük bir kısmı yoksulluk içinde ya da hapiste geçmiş kısa bir ömre sığdırmış bir adamın trajedisini bünyesinde barındırıyor. Onunki gibi bir hayat kaçınılmaz olarak trajiktir.Güney’in sanatsal trajedisi ise binlerce yıldır birbirinden ayrılmış yüksek ve düşük kültür alanlarını birleştiren bir ‘kültür endüstrisi öznesi’ olmasıdır. Theodor Adorno, Kültür Endüstrisi adlı kitabında “Sanat yapıtları çileci ve utanmazdır. Kültür endüstrisi ise pornografik ve iffetli...” der. Pornografik ve iffetli deyince, zihnimde hemen yılanlı işkence sahnesi canlanıyor.Çileci ve utanmaz deyince ise beş çocuğuyla birlikte uyuduğu odada yorganın altına girip nefsini köreltmeye çalışan fukara Cabbar’ın çaresiz erotikliği... Galiba o meşhur film şeridi klişesi en çok Yılmaz Güney’e yakışır: Pamuk, film bobini, Altın Koza, Altın Palmiye, tabanca ve kitaplarla bezenmiş ömrü, yönetmenliğini yapsa da tam anlamıyla hâkim olamadığı bir filmin şeridi gibi ölürken gözlerinin önünden geçip gitmiş olsa gerek.Yılmaz’ın söyledikleri şimdi çıkıyor Yılmaz Güney’in eşi ve sırdaşı Fatoş Güney’in asıl adı Jale Fatma Süleymangil. Modalı zengin bir ailenin tek kızı. Pazar SABAH’ın sorularını yanıtlayan Fatoş Güney, kocasıyla aralarındaki sınıfsal farkı şu sözlerle özetliyor: “Ben pamuklar içinde büyütülmüş bir kızdım. Yılmaz ise başka bir sınıftan geliyordu. Delikanlı bir adamdı, kendi kişiliğinin ve yetiştiği çevrenin kültürel ikliminin de bunda büyük etkisi var. Onca farklılığımıza rağmen beni etkileyebilmişti. Bir arkadaşım, ‘Yılmaz bir kapıcı kadınla bile konuşsa ona kendisini bir kraliçe gibi hissettirir,’ demişti.Galiba Yılmaz’ın büyüsü buydu. Onu tanıyıp da ona âşık olmayacak kadın tanımıyorum.” Fatoş Güney, Yılmaz Güney’in başta Kürt sorunu olmak üzere bugün konuşulan önemli sorunlara ilişkin görüşlerini 35 yıl önce açıkladığını söylüyor ve ekliyor: “Kürtçü değildi, yaşasaydı PKK gibi bir oluşumu tasvip etmezdi, ama Kürt sorununun çözülmesi gerektiğine inanıyordu. Başbakan Erdoğan, ‘Güney’in filmleri dikkate alınmalıydı,’ diyerek bu konuda söylenebilecek en doğru şeyi söyledi.”Hatırda kalacak tesadüfler - Türk Sineması’nın yetiştirdiği, Cannes’da ödül kazanan iki yönetmeninin büyüdüğü yerleşim yerlerinin adları aynı. 1982’de senaryosunu yazdığı Yol filmi ile Altın Palmiye’yi alan Yılmaz Güney, Adana’nın Yenice Köyü’nden, yıllar sonra Cannes’da Uzak ve Üç Maymun’la iki ödül alan Nuri Bilge Ceylan ise Çanakkale’nin Yenice ilçesinden.- Yılmaz Güney, kendisi gibi Adanalı olan Orhan Kemal adına verilen roman armağanını kazanan ilk yazardı. Edebiyattaki tek ödülü bu. Ama sinemada sayısız ödül kazandı. Attığı bir başlıkla ‘Çirkin Kral’ kavramını literatüre kazandıran yazar Tarık Dursun K. ise aynı ödülü 1984’te -Yılmaz Güney’in öldüğü yıl- Kurşun Ata Ata Biter adlı romanıyla aldı.