SON DAKİKA: Dünyanın gözü Rusya'ya çevrildi! Navalnıy tepkileri büyüyor! Kremlin'den ilk açıklama

Son dakika haberi: Rusya'da Vladimir Putin'in rakibi olan muhalif lider Aleksey Navalnıy geçtiğimiz ağustos ayında Sibirya'da zehirlenmişti. Zehirlenme sonrası iki gün Rusya'da kalan Navalnıy ardından Almanya'ya sevk edilmişti. Önceki gün Almanya'dan Rusya'ya dönen Navalnıy için beklenen oldu ve uçaktan iner inmez gözaltına alındı. Ancak bundan sonrası dünyanın daha çok tepkisini çekti. Navalnıy avukatlarıyla 15 saat boyunca görüştürülmedi. Muhalif lider mahkemeye götürülmedi ve yargıç polis merkezine getirildi. Polis merkezinde kurulan mahkemede Navalnıy'ın yolsuzluk suçlamalarından dolayı çıkacağı mahkeme için 15 Şubat'a kadar tutuklu bulunmasına karar verildi. Aleksey Navalnıy da taraftarlarına "Korkmayın, sokaklara çıkın. Benim için değil, kendiniz ve geleceğiniz için çıkın" sözleriyle sokağa çıkma çağrısı yaptı. Navalnıy'ın gözaltına alınmasına ve tutuklanmasına dünyadan birçok ülkeden tepki gelirken Rusya'da da durumu protesto edenlere polis müdahale etti. Kremlin Sözcüsü Dmitriy Peskov, Rus muhalif Aleksey Navalnıy'ın tutuklanmasının ülkenin iç meselesi olduğunu söyledi. Peskov, bazı Batı ülkelerinin ve örgütlerin Almanya'dan ülkesine dönüşünde tutuklanan Rus muhalif Aleksey Navalnıy'ın serbest bırakılması yönündeki açıklamalarını gazetecilere değerlendirdi. Söz konusu açıklamaları dikkate almadıklarını belirten Peskov, Navalnıy'ın Rus yasalarına aykırı davrandığını savundu. "Bu, tamamen ülkemizin iç meselesidir. Kimsenin buna müdahale etmesine izin vermeyeceğiz. Bu tür açıklamaları dikkate alma niyetinde değiliz." diyen Peskov, tüm ülkelerle iyi ilişkiler kurmakla ilgili olduklarını dile getirdi.Peskov, Navalnıy ile ilgili durumun Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin'i ilgilendirmediğini ve Rus vatandaşlarının haklarının ülkedeki yasalar tarafından güvence altına alındığını ifade etti. İşte Rusya'da son birkaç saatte yaşananlar

Giriş Tarihi: Güncelleme Tarihi:
SON DAKİKA: Dünyanın gözü Rusya'ya çevrildi! Navalnıy tepkileri büyüyor! Kremlin'den ilk açıklama - 1

Rusya'nın başkenti Moskova'ya inen uçağın deprem yaratacağı tahmin ediliyordu, ancak böylesini kimse beklemiyordu. Pobeda Havayollarına ait Boeing 737-800 model uçak, Pazar akşamı iniş yaptığından beri dünya gündemini kelimenin tam anlamıyla alt üst etti.

SON DAKİKA: Dünyanın gözü Rusya'ya çevrildi! Navalnıy tepkileri büyüyor! Kremlin'den ilk açıklama - 2

Aleksey Navalny'nin davasıyla ilgili duruşma, 18 Ocak Pazartesi günü, yerel saatle öğleden sonra 12.30'da, muhalif aktivistin Pazar akşamı Sheremetyevo Uluslararası Havaalanı'na indikten sonra gözaltına alındığı, Moskova'nın dışındaki Khimki kasabasındaki bir polis karakolunda başladı.

SON DAKİKA: Dünyanın gözü Rusya'ya çevrildi! Navalnıy tepkileri büyüyor! Kremlin'den ilk açıklama - 3

Avukatlarının duruşma öncesinde Navalny'yi görmesine izin verilmedi. Navalny, yaklaşık 15 saat boyunca onlarla iletişim kuramadı. Navalny'nin yasal savunma ekibi bütün gece ona ulaşmaya çalıştı, ancak polis departmanına girmelerine izin verilmedi.

SON DAKİKA: Dünyanın gözü Rusya'ya çevrildi! Navalnıy tepkileri büyüyor! Kremlin'den ilk açıklama - 4

"UYUYOR" DEDİLER AMA...
Navalny'nin Yolsuzlukla Mücadele Vakfı'nda çalışan avukat Vyacheslav Gimadi'ye göre, onlara Navalny'nin uyuduğu söylendi. Polis memurları başlangıçta sabah 09.00'da avukatların içeri girmesine izin vereceklerini söylediler, ancak sonunda Navalny'nin avukatları Olga Mikhailova ve Vadim Kobzev'e yalnızca saat 11:00 civarında giriş izni verildi.

SON DAKİKA: Dünyanın gözü Rusya'ya çevrildi! Navalnıy tepkileri büyüyor! Kremlin'den ilk açıklama - 5

Navalny'nin avukatı Olga Mikhailova, duruşma başlamadan birkaç dakika önce bilgilendirildi. Navalny'nin bölgesel ağının başkanı Leonid Volkov, Twitter'da duyurunun bir fotoğrafını yayınladı. Duyuruda şu ifadeler kullanıldı:

SON DAKİKA: Dünyanın gözü Rusya'ya çevrildi! Navalnıy tepkileri büyüyor! Kremlin'den ilk açıklama - 6

"MAHKEMEYİ ONA GETİRDİLER"
"Delilik. Aleksey'i mahkemeye götürmekten korkuyorlar, bu yüzden mahkemeyi Aleksey'e getirdiler. Tam olarak şimdi, 12:30'da, avukat Mikhailova'ya bir yargıcın DOĞRUDAN POLİS BÖLÜMÜNE geleceği ve Navalny'nin duruşmasının yapılacağını söyleyen bir açıklama yayınladılar."

SON DAKİKA: Dünyanın gözü Rusya'ya çevrildi! Navalnıy tepkileri büyüyor! Kremlin'den ilk açıklama - 7

Dünyada son haber olan görüntülerin hemen ardından, Navalny'nin sözcüsü Kira Yarmysh, Twitter üzerinden yaptığı açıklamada, yargıçın Navalny'nin 30 gün gözaltında tutulmasını emrettiğini söyledi.

SON DAKİKA: Dünyanın gözü Rusya'ya çevrildi! Navalnıy tepkileri büyüyor! Kremlin'den ilk açıklama - 8

DÜNYANIN KONUŞTUĞU KARE
Rus muhalefet lideri Aleksey Navalny, 18 Ocak Pazartesi akşam saatlerinde Rusya'nın başkenti Moskova'da yapılan duruşmanın ardından elleri kelepçeli olarak götürüldü.

SON DAKİKA: Dünyanın gözü Rusya'ya çevrildi! Navalnıy tepkileri büyüyor! Kremlin'den ilk açıklama - 9

Karar Pazartesi günü, siyasetçinin Pazar günü Moskova'da uçağının iniş yaptığı havaalanında tutuklanmasından bu yana tutulduğu polis karakolunda kurulan ve saatler süren duruşmanın ardından açıklandı.

SON DAKİKA: Dünyanın gözü Rusya'ya çevrildi! Navalnıy tepkileri büyüyor! Kremlin'den ilk açıklama - 10

Moskova'nın dışındaki polis karakolunda kurulan derme çatma mahkeme, Navalny'nin yolsuzluk suçlamalarıyla mahkemeye çıkacağı 15 Şubat'a kadar gözaltında tutulmasına karar verdi.

SON DAKİKA: Dünyanın gözü Rusya'ya çevrildi! Navalnıy tepkileri büyüyor! Kremlin'den ilk açıklama - 11

SOKAKLARA ÇIKMA ÇAĞRISI
Almanya'dan ülkesine dönüşü sonrası Moskova'da tutuklanan Rus muhalif lider Aleksey Navalny, mahkemenin kendisini yargılamadan önce 30 gün tutuklu kalmasına karar vermesine tepki gösterdi.

SON DAKİKA: Dünyanın gözü Rusya'ya çevrildi! Navalnıy tepkileri büyüyor! Kremlin'den ilk açıklama - 12

Navalny, halka "sokaklara çıkma" çağrısı yaptı. Aleksey Navalny, YouTube'da yayımlanan videoda "Korkmayın, sokaklara çıkın. Benim için değil, kendiniz ve geleceğiniz için çıkın" dedi.

SON DAKİKA: Dünyanın gözü Rusya'ya çevrildi! Navalnıy tepkileri büyüyor! Kremlin'den ilk açıklama - 13

"EN YÜKSEK DERECEDE KANUNSUZLUK"
Navalny, sözcüsü Kira Yarmysh tarafından paylaşılan ve polis departmanında çekilen videoda durumu yorumladı ve şu ifadelerin kullandı:

SON DAKİKA: Dünyanın gözü Rusya'ya çevrildi! Navalnıy tepkileri büyüyor! Kremlin'den ilk açıklama - 14

"Duruşma neden karakolda yapılıyor? Ben anlamadım Neden kimseye haber verilmedi, neden celp verilmedi? Ceza Muhakemesi Kanunu'nu pervasızca yırttılar ve çöpe attılar. Burada olanlar imkansız. Bu sadece en yüksek derecede kanunsuzluk."

SON DAKİKA: Dünyanın gözü Rusya'ya çevrildi! Navalnıy tepkileri büyüyor! Kremlin'den ilk açıklama - 15

Navalny, Pazartesi akşamı Khimki karakolundan çıkarılıp bir minibüse götürülürken görüntülendi. Destekçileri ise St Petersburg'daki bir mitingde polis tarafından gözaltına alınırken fotoğraflandı.

SON DAKİKA: Dünyanın gözü Rusya'ya çevrildi! Navalnıy tepkileri büyüyor! Kremlin'den ilk açıklama - 16

44 yaşındaki Navalny, tedavisi için gittiği Almanya'da, Rusya polisine bilgi vermeyerek şartlı tahliye koşullarını ihlal etmekle suçlanıyor. Muhalif aktivist, daha önce hakkında yapılan suçlamalar nedeniyle 2014 yılında hapis cezasına çarptırılmış ancak cezası ertelenmişti.

SON DAKİKA: Dünyanın gözü Rusya'ya çevrildi! Navalnıy tepkileri büyüyor! Kremlin'den ilk açıklama - 17

Rusya'da zehirlendikten sonra Almanya'da yaşama döndürülen muhalif Rus politikacı Aleksey Navalny ve eşi Yulia'nın bindiği uçaktaydı, uçuş sırasında birçok fotoğraf çekilmişti.

SON DAKİKA: Dünyanın gözü Rusya'ya çevrildi! Navalnıy tepkileri büyüyor! Kremlin'den ilk açıklama - 18

GERGİN UÇUŞ
Günlerce komada kaldıktan sonra hayata gözlerini açan ve beş ay sonra ülkesine dönen Navalny'nin, uçuş sırasında hayli gergin olduğu dikkatlerden kaçmadı.

SON DAKİKA: Dünyanın gözü Rusya'ya çevrildi! Navalnıy tepkileri büyüyor! Kremlin'den ilk açıklama - 19

Bu sırada Rusya'nın başkenti Moskova'daki Vnukovo Uluslararası Havalimanı'nda da Navalny'yi bekleyen muhalifler toplanmaya başladı.

SON DAKİKA: Dünyanın gözü Rusya'ya çevrildi! Navalnıy tepkileri büyüyor! Kremlin'den ilk açıklama - 20

Muhalifler, Vnukovo Havalimanı'na konuşlandırılan yüzlerce polisin önünde 'Rusya özgür olacak' ve 'Navalny, Navalny' sloganları attı.

SON DAKİKA: Dünyanın gözü Rusya'ya çevrildi! Navalnıy tepkileri büyüyor! Kremlin'den ilk açıklama - 21

YERLERDE SÜRÜKLENDİ
Kısa süre sonra havalimanındaki polisler Navalny'yi bekleyenleri teker teker gözaltına aldı, bazıları yerlerde sürüklendi.

SON DAKİKA: Dünyanın gözü Rusya'ya çevrildi! Navalnıy tepkileri büyüyor! Kremlin'den ilk açıklama - 22

Dünya soluğunu tutmuş Navalny'ye ne olacağını beklerken, Boeing 737 birkaç saatlik yolculuğun ardından Rusya'nın başkenti Moskova'ya ulaştı.

SON DAKİKA: Dünyanın gözü Rusya'ya çevrildi! Navalnıy tepkileri büyüyor! Kremlin'den ilk açıklama - 23

Moskova yönetimi Navalny'yi taşıyan uçağın taraftarlarının toplandığı Vnukovo Havalimanı yerine Sheremetyevo Havalimanı'na inmesini sağladı.

SON DAKİKA: Dünyanın gözü Rusya'ya çevrildi! Navalnıy tepkileri büyüyor! Kremlin'den ilk açıklama - 24

Uçaktan çıkan Navalny ve eşi pasaport kontrolünden geçti, bir metre uzakta bekleyen polisler ikilinin son kez kucaklamasını izledi.

SON DAKİKA: Dünyanın gözü Rusya'ya çevrildi! Navalnıy tepkileri büyüyor! Kremlin'den ilk açıklama - 25

Rusya lideri Vladimir Putin'in en büyük rakibi, tüm dünyanın gözü önünde canlı yayında gözaltına alındı ve uluslararası haber ajansları gelişmeyi 'acil' koduyla duyurdu.

SON DAKİKA: Dünyanın gözü Rusya'ya çevrildi! Navalnıy tepkileri büyüyor! Kremlin'den ilk açıklama - 26

Başkent Moskova'nın Himki ilçesindeki polis merkezinde kurulan mahkemede, Navalnıy'nın "29 Aralık 2020'den beri denetimli serbestlik süresini defalarca ihlal ettiği" gerekçesiyle duruşma yapıldı.

SON DAKİKA: Dünyanın gözü Rusya'ya çevrildi! Navalnıy tepkileri büyüyor! Kremlin'den ilk açıklama - 27

Avukat Vladimir Kobzev, sosyal medya hesabından yaptığı açıklamada, Navalnıy'nın Himkinskiy Bölgesel Mahkemesi heyeti tarafından suçlu bulunduğunu belirterek, "Navalnıy'nın 15 Şubat'a kadar, 30 gün tutuklu kalmasına karar verildi." ifadelerini kullandı.

SON DAKİKA: Dünyanın gözü Rusya'ya çevrildi! Navalnıy tepkileri büyüyor! Kremlin'den ilk açıklama - 28

Navalnıy, Moskova'da Simonovskiy Bölgesel Mahkemesinde 29 Ocak'ta yapılması beklenen duruşmada alınacak karara kadar tutuklu kalacak.

SON DAKİKA: Dünyanın gözü Rusya'ya çevrildi! Navalnıy tepkileri büyüyor! Kremlin'den ilk açıklama - 29

PEŞ PEŞE AÇIKLAMALAR
Navalny'nin tutuklanması anında dünyada ilk haber oldu, peş peşe tepkiler geldi. ABD Dışişleri Bakanı Mike Pompeo, ülkesinin Rusya'yı bu tavrından dolayı 'şiddetle kınadığını' belirtti.

SON DAKİKA: Dünyanın gözü Rusya'ya çevrildi! Navalnıy tepkileri büyüyor! Kremlin'den ilk açıklama - 30

Pompeo, muhalif politikacının tutuklanmasını 'Rus makamlarının, eleştiren muhalif ve bağımsız sesleri susturmaya yönelik son girişimi' sözleriyle değerlendirdi.

SON DAKİKA: Dünyanın gözü Rusya'ya çevrildi! Navalnıy tepkileri büyüyor! Kremlin'den ilk açıklama - 31

Aleksey Navalny'nin 'derhal ve koşulsuz olarak serbest bırakılması' çağrısında bulunan Pompeo, Putin'e atıfta bulunarak, "Kendine güvenen siyasi liderler rakip ifadelerden korkmazlar, siyasi muhaliflere karşı şiddet kullanmazlar ya da onları haksız yere tutmazlar" dedi.

SON DAKİKA: Dünyanın gözü Rusya'ya çevrildi! Navalnıy tepkileri büyüyor! Kremlin'den ilk açıklama - 32

İki gün sonra ABD başkanlık koltuğuna oturacak Joe Biden'in Ulusal Güvenlik Danışmanı Jake Sullivan da, Navalny'nin serbest bırakılmasını istedi. Sullivan, Navalni'nin tutuklanması yerine 'zehirlenmesinden sorumlu olanların yargı önüne çıkarılması gerektiğini' kaydetti.

SON DAKİKA: Dünyanın gözü Rusya'ya çevrildi! Navalnıy tepkileri büyüyor! Kremlin'den ilk açıklama - 33

AB Konseyi Başkanı Charles Michel, Navalny'nin Rusya'ya döndükten hemen sonra tutuklanmasının 'kabul edilemez' olduğunu belirterek, 'derhal serbest bırakılması' gerektiğini vurgulayan bir Twitter mesajı paylaştı.

SON DAKİKA: Dünyanın gözü Rusya'ya çevrildi! Navalnıy tepkileri büyüyor! Kremlin'den ilk açıklama - 34

Avrupa Birliği Dış İlişkiler ve Güvenlik Politikası Yüksek Temsilcisi Josep Borrell de tepkisini Twitter aracılığıyla dile getirdi, "Adaletin siyasileştirilmesi kabul edilemez" diye yazdı.

SON DAKİKA: Dünyanın gözü Rusya'ya çevrildi! Navalnıy tepkileri büyüyor! Kremlin'den ilk açıklama - 35

ALMANYA: KENDİ İSTEĞİYLE DÖNDÜ
Rusya'yı net bir dille kınayan Almanya Dışişleri Bakanı Heiko Maas, Rusya'nın kendi anayasası gereği uluslararası hukuku uygulamakla yükümlüğü olduğunu belirterek "Bu prensipler Navalni için de geçerli olmak zorundadır" dedi.

SON DAKİKA: Dünyanın gözü Rusya'ya çevrildi! Navalnıy tepkileri büyüyor! Kremlin'den ilk açıklama - 36

Navalny'nin tedavi gördükten sonra sağlığına kavuştuğunu ve kendi iradesiyle Rusya'ya dönmeye karar verdiğini ifade eden Maas, "Çünkü orayı hem kişisel hem de siyasi vatanı olarak görüyor" diye konuştu.

SON DAKİKA: Dünyanın gözü Rusya'ya çevrildi! Navalnıy tepkileri büyüyor! Kremlin'den ilk açıklama - 37

Muhalif Rus siyasetçinin ülkesinde 'ağır bir zehirli saldırının kurbanı' olduğunu sözlerine ekleyen Maas, Almanya'nın Rusya'dan söz konusu saldırıyı kapsamlı şekilde araştırmasını ve faillerini tespit edip, yargılamasını beklemeye devam ettiğini aktardı.

SON DAKİKA: Dünyanın gözü Rusya'ya çevrildi! Navalnıy tepkileri büyüyor! Kremlin'den ilk açıklama - 38

İNGİLTERE: DEHŞET VERİCİ
İngiltere Dışişleri Bakanı Dominic Raab, yazılı açıklamasında "Alçakça bir suçun kurbanı olan Aleksey Navalny'nin Rus yetkililer tarafından gözaltına alınması dehşet verici. Derhal serbest bırakılmalı" ifadesini kullandı.

SON DAKİKA: Dünyanın gözü Rusya'ya çevrildi! Navalnıy tepkileri büyüyor! Kremlin'den ilk açıklama - 39

İngiliz Bakan, Moskova yönetiminin Navalny'ye zulmetmek yerine bir kimyasal silahın Rus topraklarında nasıl kullanıldığını açıklaması gerektiğini dile getirdi.

SON DAKİKA: Dünyanın gözü Rusya'ya çevrildi! Navalnıy tepkileri büyüyor! Kremlin'den ilk açıklama - 40

Fransa da Navalnıy'ın derhal serbest bırakılmasını istedi. Fransa Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Agnes von der Mühll, gelişmeleri dikkatle takip ettiklerini aktararak tutuklamadan derin endişe duyduğunu vurguladı.

SON DAKİKA: Dünyanın gözü Rusya'ya çevrildi! Navalnıy tepkileri büyüyor! Kremlin'den ilk açıklama - 41

Kanada da tutuklamayı 'mümkün olan en güçlü şekilde' kınadığını duyurdu. Kanada Dışişleri Bakanı Marc Garneau, Twitter'dan "Rus makamları onu hemen serbest bırakmalı. Zehirlenmesine ilişkin açıklama talep etmeye devam edeceğiz" mesajını paylaştı.

SON DAKİKA: Dünyanın gözü Rusya'ya çevrildi! Navalnıy tepkileri büyüyor! Kremlin'den ilk açıklama - 42

NATO DA ÇAĞRILARA KATILDI
NATO Genel Sekreteri Jens Stoltenberg ise, Rus muhalifin acilen serbest bırakılması için uluslararası toplumun Rusya'ya yaptığı çağrılara katıldığını bildirdi: "Yasaklanmış bir kimyasal silah kullanarak Navalny'ye suikast girişiminde bulunanların adalet önüne çıkarılması gerekmektedir. Rusya, insan hakları ve hukukun üstünlüğü konusundaki uluslararası taahhütlerine uymalıdır."

SON DAKİKA: Dünyanın gözü Rusya'ya çevrildi! Navalnıy tepkileri büyüyor! Kremlin'den ilk açıklama - 43

Uluslararası Af Örgütü de Navalny'nin tutuklanmasına tepki göstererek, Rus siyasetçinin "Susturulmak amacıyla amansız bir kampanyanın kurbanı" olduğunu vurguladı.

SON DAKİKA: Dünyanın gözü Rusya'ya çevrildi! Navalnıy tepkileri büyüyor! Kremlin'den ilk açıklama - 44

RUSYA: KENDİ SORUNLARINIZLA UĞRAŞIN
Batılı ülkelerden yükselen tepkilere Rusya'nın ilk yanıtı, Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Maria Zaharova aracılığıyla oldu. Zaharova, Facebook hesabından yabancı politikacıları ve örgütleri 'uluslararası hukuka saygı duymaya' ve 'kendi sorunlarını çözmeye' çağırdı.

SON DAKİKA: Dünyanın gözü Rusya'ya çevrildi! Navalnıy tepkileri büyüyor! Kremlin'den ilk açıklama - 45

ABD ve Avrupalı ülkelere "Egemen devletlerin ulusal yasalarına tecavüz etmeyin, kendi ülkenizdeki sorunlarla uğraşın" karşılığını veren Zaharova, Biden yönetimine doğrudan mesaj verdi.

SON DAKİKA: Dünyanın gözü Rusya'ya çevrildi! Navalnıy tepkileri büyüyor! Kremlin'den ilk açıklama - 46

Rusya lideri Putin'in siyasi rakibi Aleksey Navalny, Ağustos ayında Sibirya'da zehirlenmişti. Tomsk'tan Moskova'ya yolculuğu sırasında uçakta fenalaşan Navalni, Omsk'taki bir hastanede tedavi altına alınmış, iki gün sonra da Berlin'e nakledilmişti.

SON DAKİKA: Dünyanın gözü Rusya'ya çevrildi! Navalnıy tepkileri büyüyor! Kremlin'den ilk açıklama - 47

Almanya'nın başkenti Berlin'deki Charite hastanesinde tedavi gören Navalny'nin Sovyetler Birliği döneminde üretilen Noviçok grubu bir madde ile 'kuşkuya yer bırakmayacak' şekilde zehirlendiğini açıklamıştı.

SON DAKİKA: Dünyanın gözü Rusya'ya çevrildi! Navalnıy tepkileri büyüyor! Kremlin'den ilk açıklama - 48

Navalny'nin zehirlenmesi olayı ile ilgili her türlü suçlamayı reddeden Rus hükümeti, Almanya'dan laboratuvar sonuçlarını sunmasını talep ediyor ve Omsk'taki tedavi sürecinde muhalif politikacının vücudunda zehir bulunmadığını ileri sürüyor.

SON DAKİKA: Dünyanın gözü Rusya'ya çevrildi! Navalnıy tepkileri büyüyor! Kremlin'den ilk açıklama - 49

Navalny'nin avukatları Olga Mikhailova ve Vadim Kobzev, bu sabah muhalif siyasetçinin tutulduğu Khimki'deki karakola gitti ve polislerle görüştü.

SON DAKİKA: Dünyanın gözü Rusya'ya çevrildi! Navalnıy tepkileri büyüyor! Kremlin'den ilk açıklama - 50

Muhalif politikacının sosyal medya hesabı ise, Khimki'deki bir mahkeme salonunda duruşmaya çıkarılan Navalny'nin görüntüsünü yayınladı.